Novi Bečej, koji je zajedno sa Vranjevom iz doba Velikokikindskog dištrikta bio izrazito trgovačko mesto sa naročito razvijenom izvoznom trgovinom žitarica krajem XVIII i početkom XIX veka, oduvek je bio privlačan za preduzimljive i sposobne privrednike, a posebno za trgovce.
Njegova izvanredna geografska pozicija, u sredini velikog poljoprivrednog regiona i snažno naslonjena na reku Tisu, jednu od najvažnijih saobraćajnica Južne Ugarske, omogućavala je stvaranje velikog tržišta za žitarice, koje je bilo povezano sa Hrvatskom, lukama Jadrana, a preko Dunava, sa Austrijom i Nemačkom. U vreme najvećeg razvoja izvozne trgovine Jevreji još nisu imali mogućnost da se bave ovim poslovima, jer su ih ometala različita zakonska ograničenja. Ipak, oni su se postepeno, ali sigurno, približavali ovim poslovima nakon liberalizacije zakonskih odredbi koje su im omogućavale da se bave svim vrstama delatnosti.
Kako je opšti privredni razvoj Banata doveo do rasta potreba za robama, Jevreji su preuzeli mnoge poslove u koje pripadnici drugih naroda nisu rado ulazili. To su bile sitna, pokućarska trgovina, otkup koža i kostiju, perja, starog gvožđa i drugih sirovina za zanate i industriju. Takođe su se bavili cenzarenjem (posredovanjem u kupoprodaji) i trgovačkom agenturom. Otvarali su male trgovine po zaseocima i selima, da bi se kasnije približavali većim centrima i svoje trgovine pretvarali u specijalizovane prema određenoj vrsti robe. Nemamo mnogo podataka o tim počecima, osim onoga što je zapisao Vasa Stajić u svom delu Velikokikindski dištrikt 1776–1876. Tamo su opisani slučajevi Jevreja koji su u prvoj polovini XIX veka bili zakupci regalnih prava na točenje pića i ribolov u mestima Dištrikta (V. Stajić – Velikokikindski dištrikt: Jevreji i regalna prava).
Posle donošenja 29. Zakonskog članka od strane Državnog sabora u Požunu 1840. godine, Jevrejima je omogućeno da se ravnopravno bave svim vrstama delatnosti na teritoriji Ugarske, Hrvatske i Slavonije, ako su rođeni u tim krajevima i ako su inače ispravni građani. Od tog trenutka počinje intenzivnije angažovanje Jevreja u Banatu. Do tog vremena već je bila formirana verska zajednica Jevreja u Vranjevu i Novom Bečeju, jer je jevrejsko groblje osnovano 1825. godine, a moguće je da je postojala i improvizovana sinagoga u Vranjevu. Sinagoga u Novom Bečeju podignuta je 1865. godine, dakle, 42 godine nakon osnivanja groblja, pa je veoma verovatno da je postojalo i mesto okupljanja verske zajednice. Nažalost, o tome trenutno nemamo pouzdanih podataka, osim već pomenutog svedočenja dvojice starih Vranjevčana (PRILOZI: Sećanja Sekereš Ištvana i Mojicki Slavka). Kako pokazuje Austro-Ugarski popis iz 1857. godine, u srezu Novi Bečej tada je bilo 237 jevrejskih duša, što znači da je u Novom Bečeju i Vranjevu bilo oko 200 Jevreja, eventualno nešto manje. Popis iz 1870. godine navodi da je te godine u samom Novom Bečeju bilo 190 jevrejskih duša. Ovakav broj predstavljao je snažnu zajednicu, a njen kasniji brzi porast ukazuje na to da je privredna i društvena klima bila pogodna za njihov razvoj. To ćemo videti iz prvih zvaničnih podataka o strukturi zanimanja iz 1876. godine, koje je izneo D. Čolić na osnovu arhivske građe (D. Čolić: Učešće Jevreja u privrednom razvoju Banata).
Za 1876. godinu nalazimo sledeće registrovane jevrejske trgovačke radnje u Novom Bečeju:
- Julo Hiršl, vlasnik mešovite trgovine (1876–1902)
- Bodog Berenji, vlasnik gvožđarske trgovine (1876–1883)
- David Adolf, vlasnik trgovine mešovite robe (1876–1891)
- Georg Lukseder, žitarski trgovac (1876–1902)
- Pinkus Klajn, vlasnik trgovine mešovite robe (1876–1902)
- Brajtner i sin, vlasnici mešovite trgovine (1876–1884)
U sledećoj 1877. godini primećujemo osnivanje kreditne banke koju osnivaju Rozenberg, Berenji i Brajtner, kao i otvaranje manufakturnih trgovina: Adam Simona, Ignaca Rajtera, Ludviga Krausa i Jakoba Špicera; "špecerajskih trgovina" Eda Haknera, Stefanije Kajzer i Elize Hajman. Godine 1882. osnovana je Vranjevačko-Tursko bečejska zajednica za štednju, čiji je osnivač bio Bodog Berenji. To znači da su u roku od pet godina stvorene dve novčane institucije, što je bez sumnje bila potreba vremena, a glavne uloge u tim poslovima obavili su Jevreji.
U narednim godinama zapaženo je otvaranje novih specijalizovanih radnji: 1885. godine Ignac Rajter otvara trgovinu ručnih radova i pomodne robe, 1888. godine Adolf Viks otvara radionicu za proizvodnju sirćeta, a Adolf Lorsi otvara specijalizovanu radnju za promet vinom. Godine 1895. Danijel Rozenberg počinje proizvodnju sapuna, a Ana Grosman otvara drugu gvožđaru. Leopold i Izidor Rajzer od 1878. godine bave se otkupom i prodajom sirovih koža. Krajem veka, Jevreji počinju da se bave žitarskom trgovinom. Kon Gutman i Frankl Šandor aktivni su u ovom poslu od 1881. do 1900. godine. Hartl Jožef od 1878. godine ima drvarsku trgovinu. Ovde nemamo podataka o putujućim trgovcima – sitničarima, otkupljivačima perja, starog gvožđa i drugih sirovina.
Međutim, treba istaći da je u Novom Bečeju 1867. godine osnovano prvo preduzeće industrijskog karaktera, parna pilana i mlin, čiji je osnivač bio jevrejin iz Sente, Milko Vilmoš. Ovo preduzeće biće jedan od najvažnijih privrednih subjekata Novog Bečeja za dugi niz godina.
Sve u svemu, u poslednjoj deceniji XIX veka u Novom Bečeju i Vranjevu postojalo je oko 40 različitih privrednih firmi čiji su vlasnici bili Jevreji. Takođe, na osnovu dokumentacije iz matičnih knjiga opština i škola, možemo zapaziti različite delatnosti kojima su se Jevreji bavili. U periodu od 1890. do 1900. godine zabeležena je sledeća struktura zanimanja: trgovci, trgovački putnici i bankari 44 porodice, gostioničari 4 porodice, zanatske usluge i proizvodnja 8 porodica, činovnici i knjigovođe 7 porodica, iznajmljivači kola za prevoz 3 porodice, rentijeri 4 porodice, išpani (nadzornici radova) 4 porodice, rukovodeće i stručno osoblje parne pilane 3 porodice. Od intelektualaca, sem činovnika, tu su bili učitelj, lekar, advokat, rabin, kantor i šakter.
Ova struktura zanimanja pokazuje da su Jevreji u Novom Bečeju igrali vrlo značajnu privrednu ulogu, a takođe su ušli i u javne funkcije. Pored značajnog uticaja bogatih trgovaca i bankara, među njima su bili 2 činovnika državnih institucija, 1 poštanski i 1 železnički službenik. Za to doba autoritet nosilaca javnih funkcija bio je veoma značajan i uticajan. Posebno je interesantna činjenica da je u Novom Bečeju živeo advokat Mitelman Nandor, koji je doselio iz Kovina, kao i lekar Dr Salamon Štern, koji je rođen u Novom Bečeju, a odselio je iz njega 1898. godine.
Treba podsetiti da je u to vreme populacija bila snažna i da je počela da se gubi granica između građana jevrejske i drugih narodnosti. Svojom sposobnošću, skromnošću i radom, Jevreji su osvojili ravnopravnost, ali su izlazeći iz svoje ranije izolacije postepeno prihvatali mađarsko, a ređe nemačko nacionalno osećanje, pa će se neke porodice u XX veku potpuno asimilovati.
Komentari