Pošto nemamo direktnih i verodostojnih podataka o tome kada i kako su se formirale jevrejske zajednice u Novom Bečeju i Vranjevu, koristićemo podatke iz opštinskih matičnih knjiga tih opština za period od 1895. do 1941. godine, kao i iz školskih matičnih knjiga osnovnih škola za period od 1888. do 1941. godine.
Iako ovi podaci nisu potpuno sveobuhvatni, ipak pružaju određeni uvid u demografski razvoj zajednice. Naime, u tim podacima nećemo moći prikazati jevrejske porodice koje nisu imale rađanja, venčanja, smrti ili decu u školi.
Posmatraćemo, na posredan način, i puteve doseljavanja i njegove učesnike, obraćajući posebnu pažnju na prethodne generacije — roditelje. Ovo je naročito interesantno u poslednjoj deceniji prošlog veka, kada se jevrejska zajednica u našim mestima uglavnom stabilizovala. Ako uporedimo mesta porekla roditelja, koja uglavnom pokazuju pravac doseljavanja porodica, uočićemo jasnu gradaciju udaljenosti. Mesta doseljavanja bila su: iz sreza Beodra, Kumane i Melenci; iz Banata: Mokrin, Bašaid, Padej, Kneževac, Veliki Bečkerek, Klek, Krstur, Omoljica, Sent-Đurađ, Modoš i Kovin; iz Bačke: Senta, Kanjiža, Topola, Bač, Petrovo Selo, Stari Bečej, Bačko Gradište, Torža, Kovilj, Sirig i Stanišić. Iz drugih delova Austro-Ugarske doseljenici su dolazili iz 23 različita mesta (PRILOZI: Popis mesta iz kojih su jevrejske porodice doselile).
Posmatrajući mesta porekla supružnika koji su sklopili brakove u Novom Bečeju i Vranjevu, vidi se proces smirivanja seoba početkom XX veka. Tako je od 13 brakova sklopljenih u periodu 1895-1899. godine, u 7 parova oba supružnika bila su sa strane, kod 5 parova jedan supružnik bio je iz Novog Bečeja, dok su samo u jednom bračnom paru oba supružnika bila iz Novog Bečeja ili Vranjeva. U periodu 1900-1910. godine nije bilo slučajeva da su oba supružnika bila sa strane; kod 10 parova jedan je bio sa strane, a kod 8 parova oba su supružnika bila iz mesta. Prema svim procenama, to je period kada se jevrejska zajednica u potpunosti formirala i stabilizovala (PRILOZI - Popis brakova 1895-1941).
Ustanoviti precizan broj jevrejske zajednice u Novom Bečeju (sa Vranjevom) nije moguće. Jedan od glavnih razloga za to jeste velika fluktuacija Jevreja, koja je bila posledica njihove želje da se presele u privredno prosperitetnije i tolerantnije sredine. Velika rasutost jevrejskog naroda ogleda se u činjenici da su, i pored relativno malog broja od 76.654 Jevreja pre rata, bili raspoređeni širom Jugoslavije (Enciklopedija Jugoslavije - JLZ - sveska IV). Zbog toga, u podacima za Novi Bečej i Vranjevo u poslednjih 150 godina možemo pronaći vrlo različite podatke (PRILOZI: Statistički pregledi - brojno stanje). Prema podacima, u Novom Bečeju (sa Vranjevom) je u poslednjoj deceniji postojanja zajednice bilo oko 180 Jevreja, odnosno oko 60 porodica. U celoj crkvenoj opštini, koja je obuhvatala Beodru i Kumane, bilo ih je 204. Ovo je poslednji zvanični podatak objavljen u Jevrejskom narodnom kalendaru za 1940-41. godinu.
Iako podaci iz matičnih knjiga ne mogu prikazati sve činjenice o ukupnom jevrejskom stanovništvu, oni ipak mogu oslikati životni puls velike većine stanovnika jevrejske narodnosti, jer prikazuju broj rođenih, venčanih i umrlih. Ovi podaci ne obuhvataju porodice i lica gde nije bilo ovih porodičnih događaja, a broj takvih porodica je veoma teško proceniti. Pregledaćemo, stoga, i uporediti podatke iz ovih knjiga, jer ono što je u njima zapisano, to je neosporno tačno.
U matičnim knjigama rođenih opština Novi Bečej i Vranjevo vidljivo je sledeće: Za poslednjih 45 godina, koliko je vođena državna evidencija, u oba mesta rodilo se ukupno 160 dece, od čega ogromna većina — 153 dece — u Novom Bečeju. Zbog toga su nam podaci o Novom Bečeju kao naselju indikativniji. Poznato je da su Novi Bečej i Vranjevo bila veoma različita mesta, uprkos njihovoj blizini. Novi Bečej je imao dinamičniji privredni razvoj i bio je pogodniji za jevrejski rad, dok je i većina jevrejskih porodica u Novom Bečeju bila mađarskog porekla. Takođe, mađarska škola u Novom Bečeju bila je bolja nego u Vranjevu, pa su deca iz Vranjeva gotovo u potpunosti pohađala školu u Novom Bečeju. Zato ćemo većinu podataka upoređivati i analizirati za Novi Bečej, jer su se tu događali najvažniji događaji vezani za Jevreje u Novom Bečeju i Vranjevu.
Tokom pomenutih 45 godina, broj novorođene jevrejske dece u jednoj godini veoma se razlikovao. Od 1896. godine, kada se u Novom Bečeju rodilo 16 jevrejskih beba, do 1933. godine, kada nije zabeleženo nijedno rođenje među Jevrejima, broj novorođenčadi se drastično smanjivao. Do Prvog svetskog rata broj novorođene dece kretao se između tri i šest, dok je posle rata opao na 1-3 bebe godišnje, što je činilo između 0,55% i 1,65% od ukupnog broja novorođene dece u Novom Bečeju.
U godinama 1933., 1935., 1938., 1939. i 1940. nije bilo jevrejske novorođene dece, što je sigurno odražavalo psihozu straha od rata. Poslednje jevrejsko dete rođeno u Novom Bečeju bio je Ladislav (Laslo) Berger, sin Alfreda i Gabriele Berger, 19. januara 1941. godine (PRILOZI: Statistički podaci o novorođenoj deci).
Jevrejski brakovi u Novom Bečeju uglavnom su se sklapali iz ljubavi, a retko iz praktičnih razloga, kao što su materijalna sigurnost ili nasledstvo trgovačkih radnji. Brakovi su obično bili sa supružnicima jevrejske narodnosti, a od ukupnog broja brakova bilo je svega pet slučajeva u kojima je jedan od supružnika bio druge nacionalnosti ili vere. Brakovi su često bili povezani sa doseljavanjem ili odseljavanjem, a u mnogim slučajevima i sa nasleđivanjem trgovačkih radnji ili zanata. Tokom zvanične evidencije sklopljeno je 45 brakova u Novom Bečeju, od kojih su mladenci nakon toga živeli van mesta (PRILOZI: Popis brakova i Spisak Jevreja koji su sklopili brak u Novom Bečeju, a nisu živeli).
Za vreme od 46 godina u Novom Bečeju i Vranjevu sklopljeno je 81 brak, a poslednji je bio brak između Margite Naj, ćerke Bernata Naj, trgovca iz Novog Bečeja, i Eugena Špirera, trgovca iz Budanice, 15. avgusta 1940. godine. Ovome broju treba dodati i brakove novobečejskih Jevreja sklopljene van Novog Bečeja, ali nemamo podataka o tome.
Jevrejski brakovi su bili stabilni, ali je bilo 8 razvoda od ukupno 81 braka tokom 46 godina. Moguće je da je broj razvoda bio veći, jer nemamo podatke o razvodima koji su se dogodili van Novog Bečeja.
Na osnovu podataka iz matične knjige umrlih, broj umrlih Jevreja kretalo se od 1 do 6 godišnje, a nije bilo umrlih u godinama: 1911., 1924., 1934. i 1935. godine (PRILOZI: Podaci iz matične knjige umrlih).
Interesantno je upoređenje broja umrlih i broja sahranjenih na jevrejskom groblju. Na memorijalnom spomeniku stoji da je tu sahranjeno 239 lica, a tokom 46 godina (1895.-1941.) umrlo je 141 lice, što znači da je od ustanovljenja groblja 1826. godine do početka zvanične evidencije (za 70 godina) umrlo 98 lica. Ovo ukazuje na to da je jevrejska zajednica bila malobrojna u prvoj polovini XIX veka, a da se njen broj povećao u poslednjoj deceniji XIX veka.
Kada se uporedi broj novorođene dece i umrlih lica, na osnovu opštinskih matičnih podataka, dobija se pozitivan prirast od 19 lica. Ovaj podatak zvuči paradoksalno i tužno, jer ukupni bilans pokazuje:
TOTALNO UNIŠTENJE!
Komentari