Banat je u geografskom smislu oblast u južnom delu velike Panonske nizije, između reke Moriša, Tise, Dunava i Transilvanskih alpa. Veliki deo je u Rumuniji a veoma mali u Mađarskoj, dok jugoslovenski deo leži na donjim tokovima pomenutih reka.
Virtualna Arhiva Novi Bečej - Online vas vodi na putovanje kroz vreme, otkrivajući bogatu istoriju i kulturu našeg grada. Istražite arhivske fotografije, dokumente i članke koji oživljavaju značajne trenutke i ličnosti.
Podelite stranicu na društvenim mrežama
Slika prikazuje izgled Novog Bečeja s kraja druge decenije 20. veka, sa akcentom na Glavnu ulicu – tada najvažniji prostor svakodnevnog života, trgovine, obrazovanja i vere. U prvom planu, s leve strane, jasno se uočava zgrada državne škole, koja je predstavljala jedan od temelja modernizacije varoši. Ova ustanova nije služila samo obrazovanju, već i oblikovanju zajedničkog identiteta stanovništva različitog porekla.
3. jun i 4. oktobar 1999.
Posle dva otvorena takmičenja solo pevača (1995. i 1997) i dva pozivna kompozitorska konkursa (1996. i 1998), organizatori manifestacije „Obzorja na Tisi“ planirali su sedmu smotru sa velikim ambicijama. Prema utvrđenoj dinamici, na redu je bilo treće pevačko takmičenje. Prvi put, poziv je objavljen u vidu javnog oglasa u beogradskoj Borbi, pa se, zbog sve veće popularnosti takmičenja, očekivao veliki broj učesnika.
Kad god razmišljam o Novom Bečeju i Vranjevu, ja prosto vidim lepote skromnih, ali meni tako dragih, kuća i ulica i naša blagorodna polja i livade. Te livade i pašnjaci nadahnjuju me željom za stvaranjem. Na njima najčešće vidim, u mislima naravno, ergele konja, ili krdo krava, a u daljini obrise salaša na Bereku, onako kako su izgledali u danima moje mladosti. Uživam u tom razmišljanju i divim se tim lepotama.
Treba znati, da su Novi Bečej i Vranjevo u ono vreme (vreme moje mladosti 30-40-tih godina ovog veka) imali 3-4.000 konja, isto toliko, možda još i više, krava i volova, 7-8.000 ovaca, na hiljade svinja, a pticama i njihovoj raznovrsnosti ni onda, a ni danas, nisam u stanju ni da pretpostavim broj.
Zavičaj doživljavam već na putu za Novi Bečej, čim izađem iz Kumana. Na tom putu od Kumana do Novog Bečeja, bilo da idem vozom ili autobusom, sećam se svega što je nekada tu bilo, ili svega što me vezuje za taj put iz vremena kada je moja ljubav prema zavičaju bila najintenzivnija.
Vranjevo, kao naselje nastalo je prilikom razvojačenja Potisko - Pomoriške granice 1751. godine. Srbi koji su čuvali austrijsku Monarhiju od Turaka, i koji su se na ove prostore doselili posle velike seobe 1690, a nisu želeli da se odsele u Rusiju, osnovali su od strane austrijske krune, tzv. Velikokikindski dištrikt sa sedištem u Kikindi.
Ukupna dužina plovnih kanala danas iznosi:
- u Banatu: 309 km
- u Bačkoj: 355 km
Sećam se pojedinih ulica, njihovih, leti, prašnjavih kolovoza i pohabanih, ciglom popločanih trotoara, ili ako razmišljam o jeseni, onda blatnjavih kolovoza i jarkova punih vode, pa je u nekim delovima i cela ulica prekrivena vodom. Takvu ulicu ne mogu zamisliti bez graje gusaka, koje se kupaju i jure po vodi, razbijajući monotoniju, inače izuzetno mirne ulice.
Vilmoš Kujan, rođen u Novom Bečeju, još kao dečak odlazi u Novi Sad na izučavanje zanata, gde ostaje sve do 1942. godine. Tokom boravka u Novom Sadu igrao je fudbal, što ga je po povratku u Novi Bečej učinilo jednim od najboljih lokalnih igrača. U DMKS Turulu, u ranim ratnim godinama, zajedno sa Ištvanom Bertom, bio je jedan od najvažnijih prvotimaca.
Osnivanјe političkih stranaka posle prvog svetskog rata
Glavna politička partija na koju se oslanjala velikosrpska buržoazija bila je Radikalna stranka, koja je u Kumanu osnovana 1919. godine na inicijativu dr Bože Ankića, advskata iz Zrenjanina. Od meštana osnivači su bili: Milutin Birovlјev, predsednik stranke, Čeda Radišić-Bukvić, Živa Čobanov, Marko Nosonjin i Jefta Nosonjin, bogati selјaci.
Tragovi stalnih ljudskih naselja na području novobečejske opštine otkriveni su na Borđošu, Garajevcu i Matejskom brodu. Metejski brod, kao značajno arheološko nalazište, Rešenjem Zavoda za zaštitu i naučno proučavanje spomenika kulture NR Srbije 1950. godine stavljen je pod zaštitu države.
U periodu od 1947. do 1957. godine obavljena su istraživanja, geodetska snimanja, izrađene su studije i urađeni idejni projekti.
Od 1957. do 1977. godine izrađeni su glavni projekti i izgrađena je osnovna kanalska mreža. Radovi su se odvijali u promenljivim uslovima, a teškoće na koje se nailazilo pomerale su rokove i usporavale izgradnju.
Poraz od Banata, koji je imao iskusne i odrasle igrače, nije obeshrabrio dečake Zvezde. Naprotiv, oni su se još više posvetili treninzima i odigrali dve utakmice na strani – prvu u Bašaidu, a drugu u Baodri. Na ovim utakmicama Zvezda je uključila i nekoliko bivših igrača Jedinstva, što je ekipi donelo fizičku snagu, ali je izgubila deo tehničke kombinatorike koja je bila njena prepoznatljiva karakteristika. Da su nastavili tim tempom, Zvezda verovatno ne bi bolje prošla od Banata.
Tako razvijenu žitarsku trgovinu u Novom Bečeju držali su Srbi i po neki Cincarin. Nasuprot našim plemićima, oni su bili vrlo odani svom narodu i svesrdno potpomagali akcije koje su doprinosile razvoju srpske kulture i opštem napretku srpstva.
Pored toga što su učinili da Novi Bečej, izgradnjom, u to vreme, najlepših kuća u kojima su stanovali i imali svoje radnje, dobije izgled lepog gradića na Tisi, oni su imali i zapaženu ulogu u razvoju kulture i prosvete. Ne samo u Novom Bečeju, gde su bili nosioci naprednih poduhvata, već su potpomagali i sve ustanove od značaja za razvoj kulture i prosvete za čitavo srpstvo preko Save i Dunava.
Pošto nemamo direktnih i verodostojnih podataka o tome kada i kako su se formirale jevrejske zajednice u Novom Bečeju i Vranjevu, koristićemo podatke iz opštinskih matičnih knjiga tih opština za period od 1895. do 1941. godine, kao i iz školskih matičnih knjiga osnovnih škola za period od 1888. do 1941. godine.
Razlika je u načinu života stanovništva Banata i Bačke pod Turcima i posle njihovog proterivanja, pa sve do kraja 18. veka, kada se živelo po malim naseobinama od onog, koja je kasnije nastala kolonizacijom i podelom zemlje, uspešna obrada nametnula je potrebu za postojanjem salaša.
U toku avgusta meseca 1941. godine Dragutinovački partizanski odred veći deo vremena proveo je logorujući na Ugaru i Livadama, s obzirom na blizinu sela i na veći broj salaša u ovom delu atara koji su aktivno učestvovali u snabdevanju boraca kao i obavljanju drugih poslova i zadataka za račun partizana.
Mnogobrojne kuglane u novobečejskim kafanama, potvrđuju da je ovaj sport bio omiljena zabava žitelja grada na Tisi. Najstarija, na ovim prostorima, svakako je ona u dvorcu „Sokolac“ kod Novog Bečeja, koja je izgrađena u XIX veku. To je jednostazna kuglana (na slici) koja bi i danas, uz male adaptacije, mogla da bude u funkciji i istovremeno zanimljiva turistička atrakcija. Postojanje kuglane u dvorcu samo potvrđuje da je kuglanje bila omiljena igra aristokratskog staleža.
Obznana je bila odgovor buržoazije na veliko i brojno jačanje Partije. Cilj Obznane bio je da se buržoazija i dinastija učvrste na vlasti i da se onemogući svaka legalna aktivnost komunista i radničke klase uopšte. Posle Obznane došlo je do masovnih progona rukovodilaca i članova KPJ i Sindikata.
Odadžić Ljubica je rođena u siromašnoj seljačkoj porodici 1917. godine. Još u svojoj ranoj mladosti ona napušta dom roditelja i odlazi u Beograd gde traži posao. U svom rodnom mestu preko Milice Blažić ona se upoznala sa idejama naprednog pokreta. Dolaskom u Beograd brzo je prihvaćena od srane naprednih drugova, uz čiju pomoć je i dobila zaposlenje. Zaposlila se u Tekstilnoj fabrici „Mitić“, sada Pamučni kombinat „Beograd“.
Jesen je već nastupila i berba kukuruza bila je u punom jeku. Mnoge njive već su bile ogolele i svaki dan u polju je bilo sve više sadenutih kupa kukuruzovine. Ovo je nalagalo rukovodstvu Severno-banatskog partizanskog odreda najozbiljnije razmišljanje; kako sa ovako brojnim odredom ući u zimu, prezimiti i sačuvati što više ljudi. S druge strane, težilo se produženju oružane borbe i u toku zimskog perioda. Sada je u tom cilju trebalo izvršiti reorganizaciju ali takvu koja bi najviše odgovarala datom godišnjem dobu u terenu na kome se, posle skidanja useva, videlo na desetine kilometara.
Revolucionarni događaji 1848. godine imali su snažan odjek i u Velikokikindskom dištriktu u kome je zbog nerešenog agrarnog i nacionalnog pitanja izbio antifeudalni agrarni pokret selјačkih masa. Do krvavog sukoba između pobunjenih srpskih selјaka i vojske došlo je prvo u Kikindi 24. aprila.
Inteligencija je u životu srpskog naroda za poslednjih 250 godina odigrala onu ulogu, koju je kod drugih naroda učinilo plemstvo. Znala je evropske jezike zatim latinski i nemački pa je mogla da prati sve kulturne pokrete Evrope i da u skladu naprednih ideja Zapada, usmerava i život Srba. Iako je ekonomski bila mnogo slabija od plemstva susednih naroda, srpska inteligencija je većim delom primala na svoja nejaka pleća veliki teret - službe narodu. Nedostajuća materijalna sredstva nadoknađivala je velikom snagom duha i jakom ljubavlju prema svm narodu.
Ovaj mali spomenar o vokalno instrumentalnom sastavu LIRE, predstavlja nostalgično sećanje na jednu epohu koja se odigrala pre pola veka. Tragovi su ostali da dana današnjeg, i to u pozitivnom smislu. Uticaj LIRA na naš običan životni put naizgled nije bio velik. Formalno je tako, ali suštinski ne. Ne treba zaboraviti da njih nije bilo, da li bi se omladina i nove generacije u posleratnom periodu mogle zabavljati, družiti i odrastati bez predrasuda i socijalnih razlika na način, na koji se to danas odigrava? Da ne idemo dalje koliko se životnih veza ostvarilo zaljubljivanjem mladih uz njihovu muziku, na igranci kada je bilo pravo vreme za izlazak na ples. Kada su "dame birale" ili vešti momci iz prikrajka i polumraka prepunog omladinskog doma posmatrali prije i imalo "opasne namere romantičnog osvajanja", kakve se samo u mladosti, na zdrav način, mogu odigrati i nikada više.
Zahvaljujem bivšim članovima Lire: Culetu, Radi, Liki, Đuriki i Boletu, a posebno Slobi i recenzentu, tada predsedniku omladine, Milanu, na pomoći oko strukturiranja ovog spomenara.
Karolj Folkman (Voklmann Károly) rođen je u Turskom (Novom) Bečeju 4.11.1847. godine, od oca Petera Folkmana i majke Alojzije Hanek. Karolj Folkman je bio oženjen Josefom Fekete, koja mu je rodila dve ćerke i tri sina. Interesantan podatak je da je pri krštenju ćerke Šarolte, 1883. godine, u matičnu knjigu rođenih kao kum deteta upisan Đula Folkman (Volkman), fotograf iz Bačke Topole. Na jednom dokumentu od 14.12.1918. godine pored potpisa novobečejskih poštanskih službenika, nalazi se i potpis Mikloša Folkmana (Volkmann), sina Karolja Folkmana (Volkmann).
Društveni život u Novom Bečeju i Vranjevu pre pedesetak i više godina odvijao se uglavnom u Sokolani i kafanama. Tu su se održavale konferencije, sednice i sastanci političkog ili naučnog karaktera. Jednom rečju, sve razonode i društvene aktivnosti odvijale su se u kafanama i Sokolani – u zatvorenom prostoru. Izuzetak su bili letnje kupanje na Tisi, fudbalski treninzi i utakmice u šumici Gradište.
Pored izgradnje prvih nasipa u XVIII veku, pokreće se i pitanje plovidbe rekom Tisom, tj. pitanje njene regulacije.
U prvoj polovini XIX veka, pitanje regulisanja reke Tise postaje sve aktuelnije iz ekonomskih razloga, pa otpočinju prva redovna hidrološka osmatranja i prva snimanja njenog korita. Stručnjaci rade konkretne projekte za regulisanje korita Tise, a zadatak je da se velike vode brzo i bezbedno odvedu.
Telečki je bio neobična, znatiželјna, živa, radoznala, mnogostrana i nadasve uznemirena ličnost. Na početku rada naših prvih profesionalnih pozorišta brzo se našao u prvom planu i postao, naša prva glumačka zvezda. Rođen je u banatskom selu Kumane 23. jula/4. avgusta 1839, a umro je u Novom Sadu 28. aprila (odnosno po tzv. novom kalendaru) 10. maja 1873. „u 7 i po sahatau veče».
Jedno od svedočanstava koje osvetljava tragične sudbine novobečejskih Jevreja odnosi se na Gabrielu Berger, suprugu trgovca Adolfa Bergera. U naručju je nosila sina Ladislava, rođenog 19. januara 1941. godine, kada je uspela da, uz mito stražaru i preko unapred pripremljene veze, pobegne u Bačku. Tamo je, međutim, bila uhapšena i potom nestala u nekom od logora.
Dr Konstantin Kosta Vukov rođen je 1909. godine u Kumanima, u uglednoj i poštovanoj porodici Vukov. Njegov otac, Jovan, bio je poznat po radinosti i uglednom mestu u zajednici, dok je majka Jelena bila stub doma i oličenje tradicionalnih vojvođanskih vrednosti.
Ustava Novi Bečej (Magistralni kanal km 146,66)
Ustava Novi Bečej izgrađena je kao objekat za upuštanje vode u kanale osnovne kanalske mreže radi snabdevanja Banata vodom, kao i za ispuštanje suvišnih voda iz banatskog dela mreže u Tisu.
Sredinom pedesetih godina XX veka u OŠ „Miloje Čiplić” osnovana je, pored raznih vannastavnih aktivnosti, i foto-sekcija. Ona je u početku svog postojanja raspolagala sa svega nekoliko foto-aparata tipa vilia, werra 1, beirette, a u kasnijem periodu su nabavljeni smena 8M, zenit 11, praktica PL nova I, altix, i dva blica. Nakon kupovine aparata za uveličavanje marke krokus i hemikalija za laboratoriju, sekcija je zatvorila ciklus izrade fotografija. Foto-sekciju su tokom 3-4 decenije postojanja vodili nastavnici: Alajoš Šatai, Vukomir Stojić, Bane Pecarski i Silard Balint. U to vreme bile su priređivane izložbe takmičarskog karaktera foto-sekcija škola iz opštine Novi Bečej.
Partijsko-sindikalnom kongresu za Vojvodinu, održanom u Novom Sadu 7. i 8. januara 1920. godine prisustvovao je kao delegat Kumana Ljubomir Čolić, koji je bio izabran za člana Kontrolnog odbora Izvršnog odbora Pokrajinskog veća za Vojvodinu.
Na sceni SNP-a Laza Telečki (1839—1873) debitovao je u nedelјu 10/22. juna 1862. i to sa glavnom ulogom — Avakuma u šalјivoj igri Jovana Ristića Bečkerečanina Bolјe je umeti nego imati. — „Ovaj komad, koji po sebi nema osobite radnje, mnogo je dobio izrednim predstavlјanjem — pisalo je u časopisu Danica od 20. juna.
Šandor Kiš spada u red retkih fudbalskih pregalaca. Kao izuzetno vredan i borben half, ostavio je dubok trag u ekipi Turula, a nakon Drugog svetskog rata nastupao je i za Zvezdu.
Porodica Kostović se naselila sredinom XIX veka u potiskom naselju Franjevu (Franyova- stari naziv za Vranjevo), najverovatnije zbog njegovog izuzetnog geografskog položaja za trgovinu žitom. Rodonačelnik porodice Kostović Jovan, a i njegov sin Stevan1 su se pokazali izuzetno veštim trgovcima, te su stekli značajnu imovinu i veliki ugled.
Prva Srpska Zemljoradnička Zadruga osnovana je u Vranjevu mesecu novembra 1909. godine. Osnivači zadruge bili su: Dušan Vujackov, Bogoljub Malešev, Miloš Isakov, Ivan Popov, Nova Dujin, Živa Malešev, Živko Pejin, Nikola Tomašev, Marinko Perić, Arkadije Miletić, Živa Pantelić, Joca Vrebalov i Isa Tomašev. Za pretsednika zadruge izabran je Dušan Vujackov, a za poslovođu Bogoljub Malešev, koji su i najviše zasluga stekli oko osnivanja zadruge.
U godinama koje su prethodile Drugom svetskom ratu, jevrejska zajednica Novog Bečeja živela je mirno, slično kao i ostali građani ovog mesta. Iako je rastući uticaj fašističkih i nacističkih pokreta u Evropi bio očigledan, malo ko je verovao da bi takve ideologije mogle imati tragične posledice po lokalne Jevreje. Posebno jer u Novom Bečeju gotovo da nije bilo nemačkog stanovništva, pa se antisemitizam nije osećao u svakodnevnom životu.
Neposredno posle Drugog svetskog rata u Novom Bečeju se pri Narodnoj tehnici i Zavoda za agitaciju i propagandu oformila Foto sekcija. Sekciju su sačinjavali mladi koji su već bili usmereni za fotografsku profesiju ili su želeli da izučavaju taj zanat. Među članovima su bili i već spomenuti Geza Sakač i Miroslav Tornjanski. Tu je stekla svoje prve kontakte sa snimanjem i izradom fotografija Olgica Dragić, rođena Pušić (1929-2016), mlada omladinka, sa željom da savlada veštine tog zanata.
Jedan od učesnika dugotrajnih borbi oko upražnjenog mađarskog prestola bio je i srpski plemić Stefan Balentić, potomak uglednog Srbina Tome Balinta i rođak despota Radiča Božića – svi u službi mađarske krupne vlastele, koja je jednim delom bila uz Ferdinanda Habsburga, a drugim delom uz Jovana Zapolju, odnosno prema datoj situaciji prilazila u celini ili delimično – čas jednom, čas drugom pretendentu.
Ideja novobečejskih plivača je prihvaćena, ali zbog problema oko dobijanja dozvole, plivačka manifestacija nije održana kako je planirano – 1. i 2. avgusta – već 28. i 29. avgusta 1943. godine.
Iz rukopisa Branislava Kiseličkog Veliki plivački dan izdvajamo deo koji opisuje doček beogradskih sportista:
Naše područje bilo je naseljeno još u preistorijsko doba, odnosno da tragovi ljudskih naselja datiraju već oko 3.000 godina pre novo ere. Međutim, sasvim je sigurno da je čovek živeo u našem području i mnogo ranije, ali iz tog perioda nisu nađeni nikakvi tragovi i neposredni dokazi iz jednostavnog razloga što čovek te daleke prošlosti nije bio proizvođač ni u najjednostavnijem vidu, već je ceo njegov život bio najneposrednije zavisan od prirode i u svemu je veoma ličio na život životinje bez vidnijih tragova organizovane ljudske zajednice.
Grupa ilegalaca koja je u toku marta meseca 1944. godine provela izvesno vreme na salašu Dušana Maleševa i Save Pajića u Korektovu, povećana još za nekoliko aktivista krenula je polovinom marta na put u Frušku Goru.
Naša istaknuta književnica Isidora Sekulić o zavičaju piše:
„Gde je ljudima zavičaj? Tamo gde drugi ljudi oko njih razumeju do kraja i do dna šta oni kažu, do poslednjeg spoljnog i unutrašnjeg trepeta jezičkog razumeju šta je onima drago i šta ih boli. Zauzme li našu njivu i selo narod drugoga jezika, zavičaju našem je kraj; oni koji se do dna i do kraja razumeju rodnim jezikom, kad jad dodija, sele. Kuda sele?
Tivadar Košut, svetski poznati slikar naive, rođen je 1947. godine u Novom Bečeju. Ljubav prema slikarstvu nasledio je od majke, koja je slikala ikone. Iako su roditelji želeli da postane stolar ili keramičar, umetnost je odredila njegov životni put.
Izmenjeni ekonomski uslovi i razvoj proizvodnih snaga u poljoprivredi osnovni su uzroci nestajanja salaša. Smanjenjem zemljišnog maksimuma posle Drugog svetskog rata, najpre na 20, a zatim na 10 hektara, salaši gube svoj dotadašnji značaj u proizvodnji.
Jedini ugledni Jevrejin iz Novog Bečeja koji tada nije bio uhapšen bio je dr Dezider Kanic, advokat. On je stupio u direktan kontakt s vojnim komandantom mesta i, dokazavši da je ranije bio nemački ulanerski oficir, uspeo je da dobije dozvolu za prelazak u Mađarsku (vidi svedočenje dr Viktora Jordanića).
Posle havarije male lađe „Stari Bečej", 12. septembra 1931. godine , Novi i Stari Bečej ostali su za izvesno vreme bez dnevnog brodskog prevoza putnika. To nije dugo potrajalo pa su beogradski brodovlasnici Jezdić i Bakarić prihvatili da vrše taj prevoz svojim lepim i skoro novim motornim brodom „Tomislav". Nosivost broda je bila, ako se dobro sećam 250 putnika.
Novobečejsko-vranjevačke jaruge i kopovi bili su posebno primamljivi predeli naših polja. Trebalo je doživeti graju: pijukanje, cvrkutanje, gakanje i najlepši poj ptica pevačica i shvatiti svo bogatstvo prirode i život u ptičijem carstvu. Još dok se ne približimo tim predelima, iz daljine se vide ptice koje kruže visoko, birajući pogodno mesto gde će sleteti. Kako im se približavamo sve se više čuje graja razdraganih ptica u trenucima dok zora rudi, ili pre nego što će suton obaviti, svojim izmagličastim plastom, polja pred smiraj dana.
Ivan Jovanović, sin jedinac od oca Dragomira – trgovca i majke Zlate, rođene Aranke Stanišić – nastavnice, rođen je u Novom Bečeju 13. februara 1928. godine. Kuća porodice Jovanović nalazila se u samom centru grada u ulici Žarka Zrenjanina pod brojem 1. Dok je otac Dragomir bio zaokupljen poslom oko trgovine, Ivan je uglavnom odrastao pored majke i tetke Leposave Jovanović – učiteljice, koje su bile poznate ne toliko po strogoći nego po svestranosti i pravednog pedagoškog prisupa prema deci.
Članaka
0
Articles