Kao što je već istaknuto, zahtev za jedinstvenim rešavanjem vodoprivrednih problema na području Hidrosistema Dunav–Tisa–Dunav doveo je 1. januara 1963. godine do pripajanja vodnih zajednica sa teritorije Banata i Bačke Direkciji za izgradnju Hidrosistema Dunav–Tisa–Dunav u Novom Sadu. Tadašnja vodna zajednica postaje rejonski pogon, koji će kasnije dobiti naziv Vodoprivredna organizacija „Gornji Banat” iz Kikinde.
Ovim pripajanjem povećana je teritorija vodoprivredne organizacije, jer su joj priključeni novobečejski i kumanski sliv, koji su ranije pripadali Potiskoj vodnoj zajednici. Time je obuhvaćeno područje četiri opštine: Kikinda, Novi Bečej, Čoka i Novi Kneževac.
Ukupna površina koju obuhvata Vodoprivredna organizacija sada iznosi:
- Kikinda: 78.224 ha (39%)
- Novi Bečej: 60.962 ha (30%)
- Čoka: 32.117 ha (16%)
- Novi Kneževac: 30.554 ha (15%)
Ukupno: 201.857 ha
Delatnosti Vodoprivredne organizacije obuhvataju:
- odvođenje suvišnih voda sa zemljišta,
- odbranu od poplava i regulaciju vodotoka,
- sprovođenje mera zaštite od zagađenja,
- snabdevanje poljoprivrede, industrije i naselja vodom,
- obezbeđenje uslova za plovidbu,
- praćenje, prikupljanje i obradu hidroloških i hidrogeoloških podataka o kretanju i nivoima podzemnih i površinskih voda,
- održavanje, rekonstrukciju i izgradnju vodoprivrednih objekata i postrojenja, kao i njihovo korišćenje,
- izradu studija, podloga i osnova u oblasti vodoprivrede i proučavanje vodoprivrednih problema na melioracionom području koje pokriva,
- ostale vodoprivredne delatnosti u skladu sa Samoupravnim sporazumom o udruživanju u Opšte vodoprivredno preduzeće Dunav–Tisa–Dunav.
U izmenjenim uslovima poslovanja, dolazi do promene organizacione strukture: ukidaju se sekcije po teritorijalnom principu koje su se ranije bavile celokupnom vodoprivrednom problematikom, a osnivaju se specijalizovane sekcije. Osnovane su tri sekcije:
- Sekcija za odbranu od spoljnih voda, odnosno Rečno-odbrambena služba (ROS),
- Sekcija za detaljnu kanalsku mrežu (DKM),
- Sekcija za osnovnu kanalsku mrežu (OKM).
Za održavanje i izgradnju detaljne kanalske mreže predviđena je naknada za održavanje, koju određuju i plaćaju korisnici, u zavisnosti od usvojenih programa. Iz Pokrajinskog fonda za vode finansira se održavanje nasipa i odbrana od poplava, dok se prihodima ostvarenim korišćenjem osnovne kanalske mreže obezbeđuju sredstva za njeno održavanje.
Snažan zamah u izgradnji vodoprivrednih objekata tokom šezdesetih i sedamdesetih godina omogućila je finansijska podrška Republike Srbije i Pokrajine Vojvodine Hidrosistemu Dunav–Tisa–Dunav, kao i pomoć u izgradnji sistema za odvodnjavanje. Jugoslovenska poljoprivredna banka takođe je kreditirala izgradnju detaljne kanalske mreže, što je imalo veliki značaj.
Ako znamo da smo posle rata nasledili zastarele i nedovoljno razvijene sisteme za odvodnjavanje, te da se u posleratnom periodu nije mnogo ulagalo u njihovo unapređenje, izgradnja Hidrosistema Dunav–Tisa–Dunav označila je prekretnicu i ekspanziju radova na odvodnjavanju. Grade se novi sistemi, a postojeći se rekonstrušu. Najpre se izrađuju projekti, a potom započinju obimni radovi na velikom prostoru.
U nastavku će biti obrađen razvojni put vodoprivrede po organizacionim službama.
a) Rečno-odbrambena služba (ROS) – nasipi
Do 1970. godine, delatnost rečno-odbrambene službe bila je ograničena isključivo na radove na održavanju nasipa, bez ikakvih investicionih zahvata. Značajniji sanacioni radovi na glavnom tisko-nasipu, kao i na letnjim nasipima, usledili su tek nakon velike odbrane od poplave 1970. godine.
U međuvremenu, 1965. godine dogodila se ozbiljna poplava na Tisi, a te dve velike odbrane (1965. i 1970. godine) zaslužuju posebno mesto u istoriji vodoprivrede ovog kraja. Pored izuzetno visokih vodostaja, odbrane su trajale dugo, angažovale veliki broj ljudi i iziskivale znatna sredstva.
Odbrana od poplave 1965. godine
Katastrofalne poplave na Dunavu 1965. godine, izazvane usporom iz pravca Dunava, uticale su na vodostaje Tise, naročito u njenom donjem toku. Na sektoru kod Novog Bečeja proglašena je vanredna odbrana od poplave. Letnji nasip "Ljutovo" bio je tom prilikom potpuno preliven, dok je nasip "Libe" spašen uz krajnje napore branilaca.
Maksimalni zabeleženi vodostaj iznosio je +691 cm, a odbrana je trajala ukupno 54 dana.
Odbrana od poplave 1970. godine
Poplava iz 1970. godine ubraja se među najveće i najznačajnije u istoriji ovog regiona – kako po visini vodostaja, tako i po trajanju same odbrane. Akcija je započela krajem marta, a završila se početkom jula, obuhvativši sve tri faze: redovnu, vanrednu odbranu i vanredno stanje.
Visoki vodostaji Tise u srednjem i donjem toku bili su posledica naglog topljenja snega i obilnih padavina u njenom gornjem slivu. Na novobečejskom sektoru odbrana je trajala 97 dana. Maksimalni zabeleženi vodostaj iznosio je +785 cm – nivo koji pre, a ni kasnije, nije dostignut u Novom Bečeju.
Letnji nasipi su tom prilikom bili potpuno preliveni, pa se sva pažnja preusmerila na glavni nasip, čije je očuvanje bilo ključno za sprečavanje katastrofalnih posledica. Zahvaljujući krajnjem požrtvovanju svih učesnika – kako stručnih, tako i pomoćnih – nasipi su izdržali pritisak vodene stihije.
Karakteristika ove odbrane bio je masovan angažman ljudi, korišćenje savremene opreme i mehanizacije, kao i visoka organizovanost svih učesnika. Sve to govori o ozbiljnosti i odlučnosti sa kojom je ova odbrana sprovedena.
Po opštem pravilu, nakon što se voda povuče u svoje korito, odmah se pristupa sanacionim radovima kako na glavnim, tako i na letnjim nasipima.
Glavni tiski nasipi
Velika odbrana od poplave 1970. godine pokazala je da tadašnji tiski nasipi nisu bili dovoljno pripremljeni za zaštitu područja od velikih voda, zbog čega se odmah pristupilo njihovoj sanaciji. U periodu od 1971. do 1990. godine sprovedene su opsežne rekonstrukcije nasipa duž reke Tise, ukupne dužine oko 290 kilometara s obe strane reke u Vojvodini.
Novi nasipi su projektovani i građeni po savremenim tehničkim standardima, uz primenu mehanizovane gradnje. U odnosu na stanje pre poplave 1970. godine, nasipi su značajno prošireni i povišeni, dok su pojedine slabe deonice izmestili na sigurnije lokacije. Ipak, u većini slučajeva zadržana je stara trasa nasipa.
Radovi su izvođeni moćnom vodenom i suvozemnom mehanizacijom, od strane iskusnih izvođača, uz stalni nadzor investitora. Posebno se ističe izgradnja keja u Novom Bečeju 1978–1979. godine, u dužini od 300 metara, radi zaštite gradskog područja. Kej je svečano pušten u upotrebu 1980. godine, a i danas predstavlja reprezentativan deo grada.
Poslednje veće sanacije na ovom području završene su tokom devedesetih godina, i to na deonicama pokrivenim letnjim nasipima. Za te deonice postojala su varijantna rešenja, ali nisu sprovedena, pa pitanje letnjih nasipa ostaje otvoreno i nerešeno.
Uprkos tome, osnovni cilj je postignut – tiski nasipi su u celosti izgrađeni, čime je u velikoj meri smanjena opasnost od budućih poplava. Glavni nosilac i finansijer svih radova bio je Pokrajinski fond voda iz Novog Sada.
Letnji nasipi
Letnji nasipi, već ranije poznati po svojim slabostima, i dalje predstavljaju izazov u zaštiti od poplava.
Letnji nasip „Ljutovo”
Tokom 1969. godine nasip „Ljutovo” je u potpunosti saniran, a njegova dužina je smanjena sa 9,67 km na 9,30 km. Radove je izvodila specijalizovana organizacija „Heroj Pinki” iz Novog Sada, isključivo mehanizovanim putem. Troškove izgradnje ravnomerno su podelili Pokrajinski fond voda iz Novog Sada i Melioraciona zajednica za letnji nasip „Ljutovo” iz Novog Bečeja, koju su činili vlasnici zemljišta u toj rudini.
Međutim, katastrofalne vode iz 1970. godine prelile su ovaj nasip i značajno ga oštetile, pa je već iste godine u jesenjim mesecima izvršena sanacija. Ove radove je realizovala organizacija „Kanal” iz Novog Sada, a troškove je u celosti pokrio Fond voda. Ubrzo potom, na najnižoj tački terena izgrađena je i ispusna ustava, čiju izgradnju je finansirala Melioraciona zajednica iz Novog Bečeja.
Letnji nasip „Libe”
Nasip „Libe” je takođe bio preliven tokom poplave 1970. godine, nakon čega je saniran ručno, uz pomoć kordi. Troškove sanacije snosio je Pokrajinski fond voda iz Novog Sada.
S obzirom na to da se letnji nasipi nalaze u forlandu reke Tise, odnosno u predterenu između korita reke i glavnih tiskih nasipa, ovi tereni u suštini predstavljaju široko korito reke Tise tokom velikih voda. Zbog toga nije jasno čiji su tačno nasipi, ko vodi brigu o njima i kako se organizuje njihova odbrana od poplava.
Tokom svih odbrana od poplava, letnji nasipi su bili braneni kroz organizaciju opština i mesnih zajednica, koje su bile glavni organizatori odbrane, dok su tehnička lica iz vodoprivrednih organizacija pružala stručnu pomoć.
Oba letnja nasipa projektovana su tako da mogu podneti vodostaje do +600 cm sa određenom sigurnošću. Iako nisu pretrpeli nikakvu veću rekonstrukciju nakon poslednje sanacije iz 1970. godine, sanirana su mesta koja su bila provaljena.
Program sanacije glavnih tiskih nasipa obuhvatio je i sanaciju letnjih nasipa, bilo kroz njihovu eliminaciju glavnim nasipom, ili kroz odgovarajuću prilagodbu postojećih. Ipak, nakon prve sanacije 1970. godine, dalji radovi nisu sprovedeni, a pitanje vlasništva i održavanja letnjih nasipa i dalje ostaje otvoreno.
Jedno od mogućih rešenja moglo bi biti ponovno formiranje Melioracione zajednice za „Ljutovo” ili neki drugi organizacioni oblik koji bi preuzeo brigu o letnjim nasipima, kao što je to bilo nekada.
Iako su ovi nasipi zapušteni i neodržavani, oni su i dalje u relativno dobrom stanju, pružajući zaštitu od viših voda i štiteći oko 2.000 hektara najboljeg poljoprivrednog zemljišta.
Lokalizacioni nasipi
Lokalizacioni nasipi predstavljaju drugu odbrambenu liniju. Tokom velike odbrane od poplave 1970. godine, izgrađen je jedan takav nasip na potezi Klisa-Šimuđ, severno od Novog Bečeja, kao rezervna odbrana u slučaju da popusti prva linija, odnosno glavni tiski nasip.
Šumarstvo
Osim postojećih zaštitnih šuma, u manjem obimu rađeno je i na podizanju plantažnih šuma, uglavnom topola, u forlandu reke Tise. Takođe, prešlo se na plansku komercijalnu seču starih šuma, uglavnom za ogrevno drvo, što ostavlja prostor za dalja ulaganja i unapređenja.
U poslednje vreme, šuma se seče i odnosi u nekontrolisanim količinama.
Detaljna kanalska mreža (DKM)
Izgradnja detaljne kanalske mreže (DKM) omogućila je kvalitetno odvodnjavanje, čime je značajno unapređen sistem za odvodnjavanje u ovom delu vodoprivrede. Finansijsku podršku za izgradnju sistema obezbedile su Republika Srbija i Pokrajina Vojvodina, dok je Jugoslovenska poljoprivredna banka kreditirala deo ovog poduhvata.
Pre nego što su počeli glavni investicioni radovi, realizovan je pripremni period u kojem su rađene studije i izrada projekata. Takođe, paralelno su započeti radovi na rekonstrukciji postojećih sistema za odvodnjavanje.
Period od 1966. do 1975. godine predstavlja ključni trenutak u realizaciji investicionog programa za uređenje novih i rekonstrukciju postojećih sistema za odvodnjavanje. Najveći napori uloženi su u sisteme koji neposredno zavise od osnovne kanalske mreže (OKM), kao i u najugroženijim područjima, gde su štete u poljoprivredi bile najveće zbog neuređenog odvodnjavanja.
Nakon 1975. godine, realizacija programa za odvodnjavanje usporava, jer su krediti postali presušeni, a budžetska sredstva su postala ograničena. Takođe, povećana naknada za odvodnjavanje nije mogla da prati stalno poskupljenje radova.
Ipak, ono što je do sada izgrađeno daje značajne efekte, koji su posebno primetni tokom vlažnih i kišnih godina. Ako se uzme u obzir da su postojali zastareli i nedovoljno razvijeni sistemi za odvodnjavanje nakon rata, danas je crpljenje i odvođenje vode sa ugroženih terena značajno ubrzano, što pruža veću sigurnost za stabilnu poljoprivredu. Stoga, ulaganja u ovaj sistem mogu se smatrati opravdanim, jer su donela dugoročne koristi za uređenje sistema za odvodnjavanje.
Komentari