Konstantin Koča Popović (Beograd, 14. mart 1908 – Beograd, 20. oktobar 1992) bio je jedna od neobičnijih i složenijih ličnosti političke i kulturne istorije Jugoslavije 20. veka. Njegov život obuhvatio je gotovo nespojive svetove: književnost i nadrealizam, filozofiju, revolucionarni pokret, Španski građanski rat, partizansko ratovanje, vojni vrh nove Jugoslavije, diplomatiju i najviše državne funkcije.
Istorijski izvori ga zato ne predstavljaju samo kao generala i političara. Istorijski arhiv Beograda, koji čuva njegov lični legat, opisuje ga kao sorbonskog đaka, publicistu, književnika, jednog od osnivača beogradske nadrealističke grupe, učesnika Španskog građanskog rata i Narodnooslobodilačkog rata, partizanskog generala, diplomatu i državnog funkcionera.
Od ugledne beogradske porodice do nadrealizma
Koča Popović rođen je 14. marta 1908. godine u Beogradu, u imućnoj porodici. Deo mladosti proveo je u Švajcarskoj, a potom se školovao u Beogradu i Francuskoj. U Parizu je studirao filozofiju na Sorboni, gde je došao u dodir sa evropskim intelektualnim i umetničkim strujanjima tog vremena. Godine 1932. diplomirao je filozofiju.
Mnogo pre nego što će postati poznat kao vojni komandant i političar, Popović je pripadao krugu mladih srpskih intelektualaca okupljenih oko nadrealizma. Bio je jedan od trinaestorice beogradskih nadrealista i sarađivao je sa Markom Ristićem, jednim od najznačajnijih predstavnika srpskog nadrealističkog pokreta. Njih dvojica su 1931. godine objavili knjigu „Nacrt za jednu fenomenologiju iracionalnog“, danas jedno od važnih dela srpskog nadrealizma. Digitalna biblioteka Pretraživa potvrđuje prvo izdanje knjige iz 1931. godine, koje je objavljeno u Beogradu u okviru Nadrealističkih izdanja.
Popović se u tom periodu bavio i publicistikom i književnošću. Njegovo rano intelektualno opredeljenje pokazuje da se njegova ličnost ne može svesti na kasniju vojnu i političku karijeru. Pre rata bio je deo evropskog kulturnog prostora i čovek koji je filozofiju, književnost i umetničku avangardu doživljavao kao sastavni deo svog života.
Od nadrealiste do revolucionara
Godine 1933. Popović je postao član Komunističke partije Jugoslavije. Zbog političkog delovanja bio je proganjan i hapšen. Njegovo približavanje revolucionarnom pokretu odvijalo se u vreme duboke političke i društvene krize u Evropi, kada je fašizam sve snažnije određivao političke odnose na kontinentu.
Njegovo političko opredeljenje ubrzo je dobilo i konkretan vojni oblik.
Španski građanski rat
Od 1937. do 1939. godine Koča Popović učestvovao je kao dobrovoljac u Španskom građanskom ratu na strani Španske Republike. U ratu je stekao čin poručnika Španske republikanske armije. Učešće u španskom ratu bilo je iskustvo koje je značajno uticalo na njegov kasniji vojni put.
Španski građanski rat bio je svojevrsna škola za mnoge evropske levičare i internacionalne dobrovoljce. Za Popovića je predstavljao prvo veliko ratno iskustvo i susret sa modernim oblicima ratovanja. Po povratku u Jugoslaviju 1939. godine već je imao iskustvo koje će nekoliko godina kasnije koristiti u mnogo većem i složenijem sukobu.
Rat u Jugoslaviji i uspon vojnog komandanta
Nakon sloma Kraljevine Jugoslavije 1941. godine Popović se priključio partizanskom pokretu. U prvim mesecima ustanka učestvovao je u borbama u Srbiji, a komandovao je Kosmajskim i Posavskim partizanskim odredom.
Posebno mesto u njegovoj vojnoj karijeri zauzima Prva proleterska brigada. Formirana je u Rudom 21. decembra 1941. godine, a Popović je određen za njenog komandanta. Pod njegovim rukovodstvom brigada je učestvovala u nizu borbenih operacija tokom rata, uključujući borbe u istočnoj Bosni i čuveni Igmanski marš.
Popović je tokom rata vodio dnevnik, koji je kasnije objavljen pod naslovom „Dnevnik o ratnom putu Prve proleterske brigade“. Taj dnevnik je važan jer predstavlja neposredno svedočenje učesnika o ratnim događajima i načinu na koji je jedan od najviših partizanskih komandanata doživljavao rat.
Istovremeno, njegov ratni put nije bio samo vojnički. Bio je član AVNOJ-a od 1942. godine, a od Drugog zasedanja AVNOJ-a 1943. godine i član njegovog Predsedništva.
Od komandanta do vrha jugoslovenske armije
Posle završetka Drugog svetskog rata Popović je nastavio vojnu karijeru u novoj Jugoslaviji. Postao je jedan od najznačajnijih oficira nove armije, a od 15. septembra 1948. do 27. januara 1953. godine bio je načelnik Generalštaba Jugoslovenske armije. Podaci o mandatu potvrđuju se u istorijskim pregledima organizacije Generalštaba.
Njegova vojna karijera bila je tako zaokružena u periodu od španskih rovova do najvišeg položaja u jugoslovenskom vojnom vrhu. Od čoveka koji je pre rata pisao nadrealističke tekstove i bavio se filozofijom postao je jedan od ključnih vojnih rukovodilaca države nastale posle Drugog svetskog rata.
Upravo ta kombinacija intelektualnog i vojnog iskustva čini njegovu biografiju posebno zanimljivom.
Diplomata i ministar spoljnih poslova
Nakon napuštanja položaja načelnika Generalštaba, Popović je prešao u diplomatiju i državnu politiku. Od 1953. do 1965. godine bio je savezni sekretar, odnosno ministar spoljnih poslova Jugoslavije. U tom periodu učestvovao je u međunarodnim poslovima i predstavljao Jugoslaviju na međunarodnoj sceni.
To je bilo vreme kada je Jugoslavija, nakon sukoba sa Staljinom 1948. godine, razvijala specifičnu spoljnu politiku i nastojala da održava relativno samostalan položaj između blokova predvođenih Sjedinjenim Američkim Državama i Sovjetskim Savezom.
Popović je učestvovao na zasedanjima Generalne skupštine Ujedinjenih nacija i bio jedan od jugoslovenskih predstavnika u periodu razvoja politike nesvrstavanja i aktivne miroljubive koegzistencije.
Godine 1966. postao je potpredsednik SFRJ, čime je stigao do samog vrha državne strukture.
Poslednje političke godine
Popović se tokom kasnijih godina sve više udaljavao od aktivnog političkog života. Njegova politička pozicija postala je naročito značajna početkom sedamdesetih godina, u vreme velikih unutrašnjih sukoba u jugoslovenskom partijskom rukovodstvu.
Proleksis enciklopedija navodi da je 1971. godine došao u sukob sa tadašnjim političkim kursom zbog podrške liberalnoj struji u Savezu komunista Srbije. Nakon toga se praktično povukao iz aktivnog političkog života.
Ipak, njegovo javno delovanje nije u potpunosti prestalo. Početkom devedesetih godina, u vreme duboke jugoslovenske krize, ponovo se pojavljivao u javnosti i govorio o nacionalizmu, raspadu zemlje i opasnosti od novih sukoba. Njegovi stavovi iz tog perioda predmet su različitih istorijskih i političkih tumačenja, pa ih je najprimerenije posmatrati u kontekstu njegovih tadašnjih javnih nastupa.
Čovek sa više biografija
Koča Popović je zanimljiv upravo zato što njegov život nije moguće smestiti u samo jednu kategoriju.
Bio je filozofski obrazovan intelektualac i nadrealista, autor i publicista, komunista, učesnik Španskog građanskog rata, partizanski komandant, general, načelnik Generalštaba, ministar spoljnih poslova i potpredsednik države.
Svaka od tih faza ostavila je trag u njegovoj biografiji, ali nijedna je ne objašnjava u potpunosti.
Posebno je značajno što je njegov lični arhiv sačuvan. Istorijski arhiv Beograda čuva legat Konstantina Koče Popovića i Leposave-Lepe Perović, koji sadrži lična dokumenta, prepisku, zapise, dnevnike, odlikovanja, fotografije, crteže, zvučne zapise i biblioteku. Prema podacima Arhiva, građa je sukcesivno preuzimana, a legat je od 2005. godine dostupan istraživačima.
Ta građa ima posebnu vrednost jer omogućava da se Koča Popović ne posmatra samo kroz kasnija sećanja, političke ocene ili mitove koji su vremenom izgrađeni oko njegove ličnosti. Njegovi dnevnici, prepiska, rukopisi, fotografije i druga dokumenta pružaju mogućnost da se njegov život proučava kroz neposredne istorijske izvore.
Konstantin Koča Popović umro je 20. oktobra 1992. godine u Beogradu, u 85. godini života. Za sobom je ostavio biografiju koja predstavlja svojevrsnu panoramu burnog evropskog i jugoslovenskog 20. veka – od avangardne kulture između dva svetska rata, preko antifašističke borbe i izgradnje socijalističke Jugoslavije, do poslednjih godina zajedničke države.
Njegov život zato ostaje važan predmet proučavanja ne samo političke i vojne istorije, već i istorije književnosti, nadrealizma, diplomatije i društvenih promena na prostoru bivše Jugoslavije.
Reference i izvori
- Istorijski arhiv Beograda, „Legat Konstantina-Koče Popovića i Leposave-Lepe Perović“ – podaci o njegovom životu, radu i sačuvanoj arhivskoj građi. arhiv-beograda.org
Istorijski arhiv Beograda – Legat Koče Popovića - Hrvatska enciklopedija, Leksikografski zavod Miroslav Krleža, odrednica „Popović, Koča“ – biografski podaci, školovanje, nadrealizam, Španski građanski rat, NOR, vojna i diplomatska karijera. Hrvatska enciklopedija
Hrvatska enciklopedija – Popović, Koča - Proleksis enciklopedija, odrednica „Popović, Koča (Konstantin)“ – podaci o političkom, vojnom i diplomatskom delovanju. Proleksis
Proleksis enciklopedija – Koča Popović - Koča Popović i Marko Ristić, „Nacrt za jednu fenomenologiju iracionalnog“, Nadrealistička izdanja, Beograd, 1931. Bibliografski zapis dostupan u digitalnoj biblioteci Pretraživa. pretraziva.rs
Digitalno izdanje / bibliografski zapis – Pretraživa - Istorijski arhiv Beograda, građa o legatu Koče Popovića – dokumenti, dnevnici, prepiska, fotografije, odlikovanja i biblioteka, koji predstavljaju značajnu osnovu za dalje proučavanje njegove ličnosti i vremena u kojem je živeo. arhiv-beograda.org
- Za podatke o organizaciji i komandnim funkcijama u Jugoslovenskoj armiji korišćeni su dostupni istorijski pregledi koji potvrđuju Popovićev mandat na mestu načelnika Generalštaba od 15. septembra 1948. do 27. januara 1953. godine.
Komentari