Istorija Novog Bečeja: Od praistorije do modernog doba

Poznato je da se sport počeo, a i sad se razvija u društveno i tehnološki razvijenim sredinama. Zbog toga se o Novom Bečeju mora nešto reći i sa tog aspekta.

Novi Bečej se nalazi na središnjem delu zapadne granice Banata sa Bačkom. Zbog tog geografsko-komunikacionog položaja, uvek je imao trgovački i strateški značaj, što je uslovilo njegov razvoj. Ne zna se tačno kad je nastao i kad je dobio ime, ali postoji pisani podatak iz 1091. godine, kada se pominje njegovo ime, pa Novobečejci vole sa ponosom da kažu: "Stariji smo od Berlina." To je samo relativno tačno. U pomenuto vreme, na današnjem mestu Berlina, nalazio se srpski grad koji se zvao Brljin, ime je dobio po blatnjavim ulicama, prekrivenim brljama. Kada su Germani sa tog prostora proterali Srbe, i u 13. veku naselili taj prostor, prihvatili su staro ime, ali su bili prinuđeni da ga prilagode svojim glasovnim mogućnostima i nazvali su ga Berlin.
Inače, najstarije naselje na teritoriji Novog Bečeja je praistorijski lokalitet Arača. Arheološka istraživanja su utvrdila postojanje naselja još u ranom hrišćanskom dobu. Pošto su dalja iskopavanja prekinuta, na osnovu do tada pronađenog, naučnici pretpostavljaju da je na tom lokalitetu postojalo ljudsko naselje nekoliko milenijuma pre nastanka hrišćanstva. Na tom lokalitetu 1228. godine podignut je Benediktanski manastir, čije impozantne ruševine i danas postoje.
Već 1320. godine, kod Novog Bečeja, izgrađen je jedini utvrđeni grad na celom toku reke Tise. Bečej, kako se u početku zvao, proglašen je za prvi slobodan kraljevski grad 1331. godine. Tokom 15. veka bio je u posedu Stevana Lazarevića i u nekoliko navrata Đurađa Brankovića, koji je postao velmoža Mađarske i član zemaljskog sabora, dobija titulu župana Torontalske županije sa sedištem u Novom Bečeju. Sedište ostaje tu sve do osvajanja od Turaka 1551–1552.
Turci su odmah po osvajanju tvrđave naselili taj prostor. Novi Bečej postaje centralna tačka na zapadnoj granici turske imperije prema Austriji. Zbog toga ga 1665. godine posećuje Evlija Čelebija i o njemu zapisuje sledeće:
"Bečej, vakufsko, zadužbinsko dobro. U njemu se nalazi vojnička posada od 40 momaka, poreznik, carinski inspektorat i janičarski serdar. Grad na Tisi je divan, četvorouglast, od cigle i obuhvata površinu od 500 koračaja. Jedna kapija zove se pristanišna, a druga Ogrun kapija. Kod pristaništa se nalazi jedna kafana i 50 dućana. Postoji i džamija prepravljena od crkve, jedna medresa, tri osnovne škole, jedan manastir, jedno kupatilo i sto kuća i velika luka za brodove. Stanovništvo se bavi trgovinom soli i ribe, veoma je gostoljubivo, a varoš krasna sa mnogo vrtova i vinograda."
Posle potpisanog mira između Austrougarske i Turske 1699. godine u Sremskim Karlovcima, tvrđava je porušena 1701. godine. Godine 1771. Novi Bečej se uvećava sa novim, čisto srpskim naseljem, koje je dobilo ime Franovo.
Najviše podataka o Novom Bečeju je objavio Mečkić Lazar, pa ćemo neke, za ovu studiju relevantne, ovde navesti:
Posle 1699. godine, Banat pripada Austriji, stanovništvo počinje da se vraća, a počinje i kolonizacija Banata. Najpre dolaze Nemci, zatim Mađari, pa Jevreji. Tako je zabeleženo da je Novi Bečej 1717. godine imao tek 20 domova, a tridesetih godina 20. veka oko 17.000 stanovnika. Zbog tako naglog uvećanja banatskog Bečeja, on ubrzo dobija ime Novi Bečej, a onaj deo koji je ostao u Bačkoj dobija ime Srpski Bečej, kasnije Stari Bečej. Ipak, godine 1896. Novi Bečej dobija ime Turski Bečej.

• Prvo se razvija saobraćaj, naravno onaj rečni. Prvi parobrod pristao je u novobečejsku luku 1832. godine. Između Novog i Starog Bečeja saobraća "Mala lađa", a "Velika lađa" između Titela i Segedina. Posle 1918. putnički saobraćaj preko Novog Bečeja se produžava na Dunav, pa veliki parobrod "Zagreb" i "Princeza Jelena" plovi između Beograda i Sente. Plovidba pomenutih brodova izazivala je veliko interesovanje Novobečejaca, a posebno uzbuđenje je izazivao zvuk zvona sa "šteka", kojim je štekner čika Sava Lekić oglašavao dolazak i odlazak brodova iz pristaništa. Teretni saobraćaj se takođe uvećava. Najviše se prevozi: so, riba, pšenica, cigla i crep – šlepovima, a drvo splavovima.
• Pedeset godina kasnije, tačnije 1884, završava se železnička pruga Veliki Bečkerek – Kikinda, kada Novi Bečej dobija zajedničku železničku stanicu. Posle velike poplave 1895. počinje izgradnja dolme.
• Najpre se povećao obim poljoprivredne proizvodnje, naročito žitarica. Zatim se povećala mehanizacija, tako da je Novi Bečej već tridesetih godina 20. veka imao oko četrdesetak vršalica za pšenicu, pa se svrstao u vodeće proizvođače pšenice.
• Ribarstvo je bilo takođe razvijeno. U to vreme, u Novom Bečeju je bilo oko dvadesetak porodica koje su se bavile ulovom i prodajom ribe, što je značajno uvećavalo prihode stanovništva.
• Što se tiče robne proizvodnje, zanatstvo je bilo na prvom mestu, ali se beleži i razvoj industrije – proizvodnja crepa i cigle, zatim prerada žitarica i obrada drveta. U organizacionom i poslovnom smislu to sve prati trgovina i bankarstvo, zbog čega se u Novom Bečeju otvaraju prvi trgovački centri, formiraju se kreditne ustanove i banke.
  Godine 1798. otvara se prva apoteka, a 1882. osniva se Dobrovoljačko vatrogasno društvo.
• Prirodno, takvom razvoju, krajem 19. veka, otvaraju se dve srpske osnovne škole (muška i ženska), zatim jevrejska, a potom, 1908. Građanska škola i 1924. gimnazija. Godine 1920. otvara se Harkovski institut, Ruska srednja ženska škola sa internatom.
• U Vranjevu se 1830. godine osniva Srpska diletantska pozorišna družina, a 1860. prvo profesionalno pozorište među Srbima uopšte.
  Sledeće godine otvara se srpska čitaonica, a 1925. izlazi prvi list "Novobečejac", koji će biti kratkog veka.
• Tisa je bila najatraktivniji deo Novog Bečeja, pa se narod uvek rado okupljao na njoj. Pored svih pogodnosti za kupanje i sunčanje, Novi Bečej je još krajem devetnaestog veka, pa sve do Drugog svetskog rata, imao lepo i veliko ploveće kupatilo na Tisi, zvalo se "Roža Bači". Takvo kupatilo, što se veličine i izgleda tiče, nije imao ni Stari Bečej ni Veliki Bečkerek. Bilo je jedno od najlepših na Tisi, uključujući, možda, i kroz Mađarsku. Segedin je imao više manjih plovećih kupališta, ali novobečejsko je bilo stvarno veliko, sa dva protočna bazena: "muško" i "žensko" i jednim manjim za decu.
• Veroispovesti takođe ispoljavaju svoju ekspanziju. Vranjevčani su svoju crkvu brvnaru, podignutu 1752, porušili i na njenim temeljima sagradili, 1807. godine, novu crkvu. Novobečejci 1774. godine podižu pravoslavnu crkvu, 1809. katoličku, 1861. evangelističku, a 1868. jevrejsku. U vezi sa prethodnim, treba napomenuti da je na ovim prostorima već u srednjem veku postojao monumentalni sakralni objekat pod nazivom Arača, koji u to vreme nije bio u funkciji.
• Sport se u Novom Bečeju veoma sporo razvijao. Osamdesetih godina 19. veka, Novobečejac Vladislav Laci Kostić, koji je studirao u Londonu, doneo je prvu fudbalsku loptu. Prvi fudbalski klub "Turskobečejsko sportsko udruženje" osnovan je 1912. Godine 1927. osniva se F.K. "Jedinstvo", koji se već 1935. gasi, a osnivaju se dečji klubovi: "Zvezda" i "Banat". Pod uticajem sveslovenskog "Soko"-la sa sedištem u Pragu počinje da se razvija gimnastika, a po stvaranju Kraljevine Jugoslavije i odbojka i atletika. "Soko" je bio pod direktnim nadzorom države, kojim je rukovodio lično kralj Aleksandar Karađorđević, ujedinitelj. Plivanje i vaterpolo počinju sa razvojem 1934. godine. Za vreme okupacije sportske aktivnosti su bile na nivou datih okolnosti, a po oslobođenju zemlje, država odvaja velika sredstva od društvenog prihoda za razvoj sporta, pa u Novom Bečeju počinju da se razvijaju novi sportovi: košarka i rukomet, osniva se STV "Partizan" i organizuju obavezni prolećni i jesenji kros, takmičenje za značku ZREN i masovni sletovi fizičkog vežbanja. Međutim, to je trajalo desetak godina i Novi Bečej se vratio na predratni period.

O istoriji Novog Bečeja, već pomenuti Kasaš navodi tri veoma malo poznata podatka. Posle stvaranja Austrougarske monarhije 1867. godine, Novi Bečej, na svojoj kraljevskoj lađi, godine 1872. posećuje, niko drugi do car Franja Josif Habzburški. Drugi podatak je takođe malo poznat: Joca Savić, Vranjevčanin, sin bogatih roditelja, na prelasku iz 18. u 19. vek, postaje jedan od najpoznatijih reditelja Minhenskog pozorišta. On takođe pominje da je Vološinovo, kako se Novi Bečej zvao od 1946. do 1952, bilo jedino opšteprihvaćeno ime.