logoban

Registrovani korisnici imaju pristup celokupnom sadržaju sajta, bolje rezultate pretrage, mogućnost komentarisanja članaka, kvalitetnije fotografije i druge pogodnosti. Kako da se registrujem?
 

Predgovor

Pre pet decenija Novi Bečej je bio poprište jednog od strašnih zločina II svetskog rata.

Posle petomesečnog zatočenja, iz Novog Bečeja je u jednom danu i zauvek nestala Jevrejska zajednica, koja je u našem gradu postojala više od stopedeset godina.

Generacije posle rata nisu mogle ni saznati, ni iskusiti prisustvo ovih ljudi, a oni su za privredni i kulturni razvitak naše sredine bili veoma značajni.

Osećam zato obavezu i dug, pre svega prema svojim prijateljima Jevrejima, a onda i prema njihovim sunarodnicima da zabeležim sve ono što sam u ovom momentu mogao saznati.

Poslednji čas je za to!

Recenzija

"Nastanak, razvoj i uništenje jevrejske zajednice u Novom Bečeju" naslov je obimnog dela koje je nastalo višegodišnjim trudom Branislava-Bate Kiseličkog. Ovom zamašnom poslu autor je prišao, kako to u uvodnim napomenama objašnjava, zbog osećanja obaveze i duga prema svojim prijateljima Jevrejima iz mladalačkih dana, a onda i prema njihovim sunarodnicima koji su u bližoj i daljoj prošlosti živeli u Novom Bečeju.

Suštinu posla kojem je on pristupio, možda ponajbolje objašnjava gospodin dr Viktor Jordanić, jedan od malobrojnih novobečejskih Jevreja koji su preživeli II svetski rat. U svome pismu, upućenom Bati 8. aprila 1986, pored podataka koje daje o Jevrejima u Novom Bečeju, u jednom posebnom pasusu kaže: "Zadatak koji ste sebi postavili nije lak, ali je uzvišen, vraća vjeru u ljudski integritet. Ako uspijete, Vi i Vaši saradnici će imati veliko duševno zadovoljstvo i moći ćete kazati i osjećati kao veliki rimski pjesnik Horacije - Exegi monumentum - postavili smo spomenik nevinim žrtvama koji su ubijanai bez ikakve krivnje na grozan , neljudski načičn, u vrijeme kad su našom zemljom i najvećim dijelom Evrope vladali zločinci, najveći od svih koje je povijest do tada poznavala".

Uvod

Banat, velika i plodna ravnica, ali gusto prošarana močvarama i rečnim rukavcima, postala je u drugoj polovini XVIII veka poprište migracije raznih naroda. Starosedelački narodi Srbi i Mađari bili su, posle velikih austro-turskih ratova i epidemija kuge, veoma razređeni, a prostrane oblasti bile su prazne, pa su tadanje vlasti preduzimale mere da se one popune i da se u njima stabilizuje stanovništvo (Dušan Popović: Srbi u Banatu - str. 56-57).

Naseljavali su se Mađari i Srbi iz udaljenijih krajeva, a bilo je i direktne kolonizacije koje je vršio austrijski dvor dovodeći iz vrlo udaljenih krajeva Nemce, Francuze, Slovake, Španjolce i druge narodnosne grupe (Lazar Mečkić: Novi Bečej i Vranjevo kroz istoriju - str. 47-48).

Demografska kretanja u jevrejskoj zajednici Novog Bečeja i Vranjeva

Pošto nemamo direktnih i verodostojnih podataka o tome kako su se i kada formirale jevrejske zajednice u Novom Bečeju i Vranjevu, pomoći ćemo se podacima opštinskih matičnih knjiga tih opština od godine 1895. do 1941., kao i školskih matičnih knjiga osnovnih škola 1888.-1941., jer su podaci iz tih zvaničnih knjiga ipak kakvo-takvo merilo razvoja i brojnosti stanovništva. Naime, u tim podacima nećemo moći da prikažemo jevrejske porodice koje nisu imale rađanja, venčanja, umiranja i dece u školi.

Posmatraćemo iz ovih podataka, na posredan način, i puteve doseljavanja i njegove učesnike obraćajući pri tome posebnu pažnju na prethodnu generacije - roditelje. To je naročito interesantno u poslednjoj deceniji prošlog veka, kada se zajednica Jevreja uglavnom u našim mestima stabilizovala.

Demografski pokazatelji na osnovu podataka iz matičnih knjiga osnovnih škola

Podaci iz matičnih knjiga osnovnih škola u Novom Bečeju i Vranjevu poslužiće nam kao pokazatelj demografskih kretanja jevrejske zajednice u našem gradu, a preglednosti radi podelićemo svoje posmatranje i izlaganje na tri dela:

  • period poslednje dekade XIX veka 1888-1898. g.
  • period prve dve decenije XX veka 1901-1920. g.
  • period poslednje dve decenije 1921-1941. g.

Uloga jevreja u privrednom razvoju Novog Bečeja

Novi Bečej koji je zajedno sa Vranjevom iz doba Velikokikindskog dištrikta, bio izrazito trgovačko mesto, sa naročito jakom izvoznom trgovinom žitarica krajem XVIII i početkom XIX veka, bio je oduvek mamac za preduzimljive i sposobne privrednike, a posebno za trgovce. Njegova izvanredna geografska pozicija u sredini velikog poljoprivrednog regiona, a naslonjena snažno na reku Tisu, jednu od najvažnijih saobraćajnica Južne Ugarske, omogućavala mu je stvaranje velikog žitarskog tržista, koje je imalo veze sa Hrvatskom, lukama Jadrana, a preko Dunava, sa Austrijom i Nemačkom. U vreme najjačeg razvoja te izvozne trgovine Jevreji nisu još bili u mogućnosti da ulaze u ove poslove, jer su ih ometala razna zakonska ograničenja. No oni su se ipak polako, ali sigurno primicali ovim poslovima posle liberalizacije zakonskih odredaba koje su im iomogućavale da se bave svim vrstama delatnosti.

Jevreji u društvenom i javnom životu

Nemamo podataka o tome kako je bio organizovan društveni život Jevreja u Novom Bečeju i Vranjevu. Međutim, ostao je opšti utisak kod ljudi koji su pamtili to vreme da je osnovna snaga koja ih je objedinjavala bila njihova verska opština koja je pratila razvoj zajednice i nastojala da organizuje pomoć, ako bi neka od porodica bila u teškoćama. Ta sećanja govore da je svaka jevrejska porodica ili pojedinac imala pravo da najviše tri puta od svoje verske zajednice očekuje pomoć, a ako ni posle toga ne uspe, onda ga treba pustiti da propadne. U tome verovatno ima istine, jer se iz razvoja zajednice vidi da je ona postigla vrlo značajne materijalne uspehe. Velik broj članova zajednice umeo je uporno da se bori za uspeh, da menja poslove i preduzima nove, do tada malo poznate vrste privređivanja.

Prve dve decenije XX veka

Opšta karakteristika ovog doba jeste snažni razvoj industrijalizacije, modernizacija saobraćaja, sa naglaženom prednošću za železnicu. Novi Bečej u takvim uslovima nije imao šta da traži. On je, ustvari izgubio svoju raniju prednost, pa je to bio uzrok sve većeg zaostajanja u odnosu na Veliki Bečkerek i Veliku Kikindu, koji dobijaju novi zamah. Ovo se pogotovo odnosi na Veliki Bečkerek , koji je kao novi centar Banata postao industrijski grad u usponu. nalazeći se na izrazito dobroj saobraćajnoj poziciji - raskršću suvozemnih puteva - ovaj grad je postao prava Meka za sveži kapital, koji je počeo da pritiče sa svih strana, privlačeći se uzajamno. Nešto poleta bilo je i u V. Kikindi, dok je Novi Bečej sasvim izostao iz ove velike trke. Većeg kapitala nije bilo, pa su ulaganja bila relativno mala, a susedna opština Vranjevo, bogata dobrom zemljom i poljoprivrednim proizvodima nije bila zainteresovana za ulaganja u savremene indrustrijske grane. Sem postojećih mlinova i parne pilane, postojala je u Vranjevu ciglana, odnosno crepana, a od 1910. godine radila je mala pivara. To su bili svi kapaciteti koji su donekle podsećali na industriju (L. Mečkić - NOVI BEČEJ I VRANJEVO KROZ ISTORIJU – Industrija). Zbog toga je razvoj novobečejske privrede počeo da se usporava. Ovakvo kretanje destimulisalo je poslovne ljude pa su svi oni koji su želeli da deluju u prosperitetnim sredinama, napuštali Novi Bečej i selili se u gradove. Sigurno se ovo odrazilo i na jevreje, pa su oni mlađi i ambiciozniji selili u Vel. Bečkerek, Vel. Kikindu, Sentu, Stari Bečej i druge gradove. Stariji su ostajali. Verovatno je i to jedan od razloga smanjivanja nataliteta u jevrejskoj zajednici, što će se u ovom vremenu snažno osetiti.

Jevrejska zajednica u Novom Bečeju od 1919. do 1941. godine

Nova vlast Kraljevine SHS donela je velike društvene promene, ali je osnova privrednog razvoja ostala ista.

Jevreji, čiji je život uglavnom vezan za privredu, dosta su se brzo prilagođavali novom poretku. Iako je velika većina njih mađarski jezik smatrao kao svoj maternji jezik, pa su se skoro osećali Mađarima, oni nisu smatrali neophodnim da promene sredinu. Tako u podacima o iseljenim porodicama to nije jako naglašeno (PRILOZI: Spisak odseljenih porodica Jevreja 1883-1940. g.). Navodimo da je od ukupno 46 porodica, koje su zabeležene kao iseljene od 1919. do 1940. godine, samo 13, odnosno - manje od 13 otpada na period od 1919. do 1921. godine. Među njima su porodice 3 državna činovnika i dva kantora. Kako je za državne činovnike potpuno jasno da su menjali mesto po potrebi službe, a za kantore se zna da su i inače često menjali mesta, jer su uglavnom bili slabije plaćeni, može se reći da bi se ovi premeštaji, odn. seobe mogli dogoditi i nezavisno od promene režima. Prema tome, preostalih 8 slučajeva otseljenja mogli bi se oceniti i kao posledica promene društvene stvarnosti, a što čini najviše 10% od svih porodica.

Genocid nad novobečejskim Jevrejima 1941-1942. godine

Novobečejska jevrejska zajednica živela je u danima pred drugi svetski rat uglavnom istim životom kao i ostali građani Novog Bečeja. Rastuću opasnost od fašistoidnih pokreta u Evropi nisu shvatali kao neposrednu opasnost za svoj opstanak, jer su se nadali da će se u slučaju rata "snaći", kao i ostali građani. Možda je tome doprinosila činjenica što je u Novom Bečeju bilo vrlo malo Nemaca, pa se njihov antisemitizam nije uopšte osećao. Intelektualci-Jevreji nisu preduzimali nikakve naročite mere, niti su svojim sugrađanima ukazivali na rastuću opasnost. Neko se kretanje osećalo među studentima i đacima, ali je njih bilo relativno malo, pa je uticaj bio slab. Zato se i moglo destiti da od pedesetak porodica Jevreja koliko ih je bilo u Novom Bečeju, samo jedna na vreme preduzme mere za svoj spas od uništenja.

Bila je to porodica Adolfa Šlezingera, žitarskog trgovca, čije su se dve ćerke udale za mladiće drugih nacionalnosti. Muž starije ćerke bio je Dalmatinac, a mlađe - Bosanac. Oni su na vreme celu porodicu iselili prvo u Split, zatim na Korčulu, a posle kapitulacije Italije u Bari, koji je već bio oslobođen. Od pogroma su se spasli: otac Adolf, mati Seren, sin Viktor (danas dr. Viktor Jordanić), kći Marija i mlađa kći Julija.

Popis jevrejskih porodica koje su u vremenu od 1919. do 1941. godine živele u N. Bečeju

1. ADAM ZOLTAN, sajdžija, (1897. g. Vel. Bečkerek). Oženio se u Novom Bečeju 1927. godine sa Reginom Naftali (1899. N. Bečej) Tu im se rodila kći Matilda koja se nije upisala u I r. osnovne škole, niti se nalazi u mat. knjizi umrlih, a to značai da se porodica iselila pre 1934. g. Drugih podataka o porodici nema.

2. BERGER ALFRED, trgovac (1910. Bač. Petrovo Selo) doselio se u N. Bečej 1937. godine, gde je Klara pohađala osnovnu školu. u N. Bečeju im se rodio sin Ladislav (19. 01. 1941. g.) TO JE POSLEDNJE JEVREJSKO DETE KOJE SE RODILO U N. BEČEJU. Porodica je u N. Bečeju dočekala rat, pa je zatočena u logor i deportovana u Beograd. po neproverenim sećanjima nekih građana, Gabriela je sa sinom Ladislavom uspela da, podmićivanjem pobegne u Bačku, ali je uhapšena i vraćena. Cela je porodica ubijena u Beogradu.

Spisak jevrejskih porodica Novog Bečeja koje su se otselile iz mesta od 1883. do 1940. godine

1. ADAM SIMON, poslovodja žit. trg. Rodj. 1855. god. umro u N. Bečeju 1909. godine, posle čega se porodica otselila iz N. Bečeja 1910. g.

2. ADAM ZOLTAN, sajdžija (1897. V. Bečkerek) Oženio se u N. Bečeju i tu živeo od 1927. g. Otselio se u Vel. Bečkerek, zbog poslova 1933. g.

3. udova ADAM JAKABA, posle smrti svoga muža otselila iz Novog Bečeja 1893. g.

4. ADLER JOHANA, vl. meš. trgovine od 1901. g. Otselila iz N. Bečeja pre 1910. g. 1908. g.

Spisak jevrejskih porodica koje su se otselile iz Novog Bečeja od 1919. do 1940. godine

U vremenu od 1919-1921. god.

1. Ernštajn Jakab, trgovac

2. Hauzer Lazar, trgovac - kasnije se vratio u N. Bečej

3. Klajn Jene, trgovac

4. Kenig Adolf, trgovac - kasnije se vratio

5. Liber Lajoš, kantor

Podaci o istaknutim ličnostima novobečejske jevrejske zajednice 1890. do 1940. god.

Lekari:

dr. SALAMON ŠTERN, rođen u N. Bečeju 1870. godine, gde je i živeo sve do 1900. godine, kada se otselio iz mesta. Supruga Joža Kenrer (1878.) bila je iz Gratza. Sin Erne (1897.) umro je 1898. g.

dr BELA GOLDMAN, rođ. 1870. Živeo je kao samc. Ceo svoj radni vek proveo je u N. Bečeju, a tu je i umro 1937. g.

dr. MOR GRÜN, rođen 1865. godine u Vel. Bečkereku, a kao mlad lekar doselio u N. Bečej 1909. godine, gde je proveo ceo vek i umro 1940. godine. Veoma ugledan u svojoj struci, a i kao gradjanin. Brižno je negovao svoju porodicu sa petoro dece.

Podaci o Jevrejima privrednicima u N. Bečeju

U poslednjim decenijama XIX i početkom XX veka, prema delu "Učešće Jevreja u razvoju privrede Banata" - autora Dragoljuba Čolića.

Objavljeno u ZBORNIKU 4. - 1979. g. JEVREJSKI MUZEJ BEOGRAD

1. Julo Hiršl, trgovac 1879-1902. godine

2. Bodog Berenji, gvožđarska radnja, 1876-1883.

3. David Adolf, mešovita trgovina, 1876-1891.

Registrovane trgovačke radnje u Vranjevu

u vremenu od 1877. godine  pa do 1928. godine, a iz napred navedenog izvora ZBORNIKA 4. - 1979. g.

  1. Veber Salamon, mešovita trgovina, 1877-1891.
  2. Rajzer Leopold, krčma i trgovina kožama, 1878-1891.
  3. Rajzer Izidor, trgovina za promet sirovih koža, 1878-1891.
  4. Hartl Jozef, trgovina drvetom, 1878.
  5. Veber Babet, manufakturna trgovina, 1881-1891.
  6. Buhvald Johan, gostionica, 1889-1894.
  7. Rajh Salamon, mešovita trgovina, 1890-1902.
  8. Naj-Šlezinger Julijana, mešovita trgovina, 1909.
  9. Gerber Ferdinand, stovarište piva, 1928.

Svi ovi podaci iz oba spiska sačinjeni su na osnovu registra trgovinskih radnji Trgovačko industrijske komore u Velikom Bečkereku (koji od 1946. godine nosi naziv Zrenjanin).

Pre II svetskog rata Novi Bečej i Vranjevo su bile dve odvojene i samostalne opštine, a od 1945. godine obe su se spojile u jedno mesto sa nazivom NOVI BEČEJ.

Jevreji u zanatstvu Novog Bečeja

prema registarskim knjigama zanatskih radnji, zanataskih pomoćnika i šegrta koje je vodilo Udruženje zanatlija za srez novobečejski. Odnosi se na vreme od 1927. do 1941. godine

Zanatske radnje

  1. Vajs Geza, veziljska radnja, promet čipkama, 1937-1941.
  2. Kraus Jelena, kozmetičarska radnja, 1934-1937.
  3. Lebl Adela, modiskinja - radnja registrovana 1927-1936.
  4. Šlezinger Lora, poslastičarska radnja, 1931-1938.
  5. Hamburger Franja, elektroinstalaterska radnja "TEHNIKA", 1940.
  6. Kenig Ruža, mesarska radnja, 1939-1940.

Popis roditelja učenika osnovne škole - jevreja koji su pohađali osnovnu školu u Novom Bečeju 1888. do 1898. godine

Trgovci:

kožama: Rajzer Leopold i Rajzer Izidor

žitom: Kon Gutman i Frankl Šandor

gvožđari: Berenji Bodog i Deker Aleksandar

drvarski: Hartl Jožef

Pregled zanimanja od kojih su živele jevrejske porodice u vremenu 1900. do 1920. godine u Novom Bečeju

Trgovina

Mešovita trgovina

Adler Johana

Arnstein Jakab

Deneš Lajoš

Dojč Bela

Pregled zanimanja jevrejskih porodica u Novom Bečeju u vremenu od 1921. godine do 1941. godine

1.TRGOVCI

Mešovita trgovina

1. Berger Alfred

2. Bergl Djula

3. Bergl Jožef

4. Handler Lazar

Spisak deportovanih porodica novobečejskih Jevreja

Rekonstrukcija po podacima i sećanju

1. Porodica Berger Alfreda, trgovca - otac Alfred, star 45 godina; mati Gabriela, stara 35 godina; kći Klara, učenica, 10 godina; sin Ladislav, rođ. 19. januara 1941. Ovo je poslednje jevrejsko dete rođeno u N. Bečeju

2. Sama - neudata Bergl Aranka, 46 godina

3. Porodica Bergl Djule, trgovca - otac Đula, star 51 godinu; mati Irena, r. Naftali, 43 god.; sin Herman, student, 20 god. streljan ranije; sin Ivan, rođ. 1926. god.; sin Oto, učenik, 1928. god.; sin Friz, učenik, rođ. 1929. g.               

4. Porodica Bergl Ignaca, trgovca perjem (umro 1926. g.) - mati Jozefina, oko 60 g.; kći Rozalija, udata Berger, 40 god.; zet Berger Aleksandar, zlatar, 38 god.

Spisak porodica i lica koja su preživela uništenje

Spisak preživelih Jevreja iz Novog Bečeja

Rekonstrukcija spiska je izvršena na osnovu matične dokumentacije opštine Novi Bečej i svedočenja rođaka i poznanika

1. DENEŠ KLARA (otac Lajoš) udata Tausig. Živela u Hrvatskoj sa mužem koji nije bio Jevrejin.

2. FIŠER dr. FRANJA, lekar, pre rata iselio u Novi Sad, gde ga je zatekao rat. Sa ženom PIROŠKOM, rođ. MILER, zatočen u logoru AUSCHWITZ, koji je preživeo.

3. FIŠER PIROŠKA, rođ. MILER, - preživela logor.

Korišćena literatura:

dr. Dušan Popović: SRBI UBANATU do kraja XVIII veka, izdanje "Naučne knjige" - Beograd 1955.

Vasa Stajić: VELIKOKIKINDSKI DIŠTRIKT 1775-1785. izdanje "Matice srpske" - novi Sad 1950.

Lazar Mečkić: NOVI BEČEJ I VRANJEVO KROZ ISTORIJU, izdanje "Radnički dom" - Novi Bečej 1989.

Dragoljub Čolić: UČEŠĆE JEVREJA U RAZVOJU PRIVREDE BANATA, ZBORNIK IV, Jevrejski istorijski muzej, Beograd 1979.

Božidar Ivković: UNIŠTENJE JEVREJA I PLJAČKA NJIHOVE IMOVINE 1941-1944. - TOKOVI REVOLUCIJE - Zbornik istorijskih radova I, Bgd 1965.

Pisma

Pisma, kao deo građe za ovaj rukopis donela su vrlo važna saznanja i podatke o ljudima i događajima koji su ovde obrađeni.

Korespondenti sa autorom rukopisa su bili:

dr. VIKTOR JORDANIĆ (alias dr. Viktor Šlezinger) i njegova sestra Julija ĆURČIJA, članovi jedine novobečejske jevrejske porodice koja se cela spasla.

LAZAR MEČKIĆ, koji je, u zajednici sa književnikom BOGDANOM ČIPLIĆEM, po sećanju, sastavio prvi spisak novobečejskih Jevreja.

JOSIP ERLIH iz Beograda koji je autora povezao sa Jevrejskim muzejom u Beogradu.

JEVREJSKI MUZEJ u Beogradu

dr. ZVI ASARIA (alias Herman Helfgot) iz Izraela, koji sakuplja gradju za istoriju banatskih Jevreja.

Izjave i svedočenja savremenika i neposrednih učesnika

Izjave su svoje vrste dokumenta koja zamenjuju originalna dokumenta koje uopšte ne postoje. Svoje izjave, kao izraz dobre volje da se ljudi i događaji ne zaborave, dali su:

Branislav Kiselički, iz Novog Bečeja

Vasilije Nićin, iz Novog Sada

Lazar Mečkić, iz Beograda

Senji Maćaš, iz Novog Bečeja

Sećanje i svedočenje Kiselički Branislava

penzionera iz Novog Bečeja, autora ove knjige

Želim posebno od ostalog ovog materijala da se setim Jevreja iz moje generacije.

U mojoj generaciji bilo je najviše jevrejske dece, upoređujući sve posleratne generacije (od 1919. do 1934. godine) koje su pohađale osnovnu školu. Ukupno ih je bilo 6, a ja ih se ovako sećam:

Sreli smo se svi u I razredu, pohađali zajedno II razred, a u III i IV razredu Jevreji su po svojoj volji pohađali mađarsku školu, kako bi bolje usavršili mađarsko čitanje i pisanje, iako su svi poznavali mađarski jezik. Ponovo smo se našli u I razredu privatne gimnazije, a onda smo se potpuno rasuli. Privatna gimnazija je ukinuta, a Jevreji su se različito opredeljivali. Jedni su nastavili građansku školu, drugi gimnaziju u Starom Bečeju ili Vel. Bečkereku, a treći su otišli da izučavaju trgovinu. Poimenično, bili su sledeći:

Svedočenje i sećanja Vasilija Nićina

penzionera iz N. Sada koji se rodio i mladost proveo u N. Bečeju

1. "Koliko ja znam, jedina osoba među Jevrejima koja je uspela da posle logora u N. Bečeju, izbegne deportovanje, bila je HELENA KIURSKI, rođ. BEAMTER, rodom iz Žombolja, koja je bila udata za Kiurski Stevana, kovača iz N. Bečeja. Ona je bila teško bolesna osoba, koju je iz logora uspeo da oslobodi njen sin Stevan, student, intervenišući preko svojih poznanika, od kojih su neki imali poznanastvo sa Nemcima. To je bilo donekle olakšano činjenicama da joj je muž Srbin i da je ona teško bolesna. Tako je otpuštena pre deportovanja i ostala da živi u N. Bečeju. Muž joj je umro u toku rata, a ona je posle rata živela sa sinom u Vel. Bečkrerku, gde je i umrla 1947. godine."

Izjave i pisma Lazara - Laze Mečkića

penzionera iz Beograda, koji je detinjstvo i mladost proveo u N. Bečeju

1. Od Lazara, Laze Mečkića dobio sam prve globalne podatke i literaturu za obrađivanje teme o genocidu nad Jevrejima. Radeći na svom delu NOVI BEČEJ I VRANJEVO KROZ ISTORIJU, koje je štampano 1990. godine, Laza je počeo da obrađuje temu o Jevrejima u Novom Bečeju, čime je i mene podstakao da tu temu kompletnije obradim. Oslanjajući se na taj njegov prvi tekst, te na naše mnogobrojne razgovore o našim savremenicima-Jevrejima, započeo sam da prikupljam podatke koje ću u svom radu koristiti.

Svedočenje i sećanje Senji Maćaša

penzionera iz N. Bečeja

Pošto je u vreme kada su se dešavali progoni Jevreja u Novom Bečeju bio zreo čovek (rođ. 1912. godine) drugovao je sa Jevrejima svoga doba i mnoge je poznavao. Sem toga njegov je otac držao u zakup kafanu KRUNA, koja se graničila sa sabirnim logorom, pa je iz neposredne blizine mogao da sazna mnoge stvari.

1. Pošto je u aprilskom ratu 1941. godine zarobljen, bio je kao Mađar otpušten iz zarobljeništva. Sa njime su zajedno bili Jevreji braća Janoš i Pal Hauzeru. Oni su se takođe izjasnili kao Mađari, pa su bili otpušteni kući. To je odvajanje izvršeno u Nemačkoj, pa su se oslobođeni zarobljenici vraćali kući preko Mađarske. Međutim, u Budimpešti je izvršena rigorozna kontrola, pa su svi Jevreji ili odvojeni i oterani u koncentracioni logor. Oni se nikada nisu javili, niti je ikada stiglo bilo kakvo obaveštenje o njima. Nestali su bez ikakvog traga.

Svedočenje Nađ Šandora

penzionera iz Novog Sada.

Nađ Šandor, stručni saradnik Zavoda za zaštitu spomenika kulture Vojvodine u penziji, rođen je 1913. godine u N. Bečeju i tu je proveo svoje vreme školovanja i života, sve do 1945. godine, kada je postavljen za kustosa Muzeja u Vel. Bečkereku. U godinama pred rat završio je Slikarsku školu u Beogradu. Poznavao je više Jevreja iz N. Bečeja i družio se sa njima.

1. Nađ Šandoru je Magda Kanic, ćerka dr. Deže-a Kanica, advokata iz N. Bečeja, ispričala sudbinu svoga oca, koji je, po njenom svedočenju izbegao logor u N. Bečeju na sledeći način:

Svedočenje Rože - Ružice Niderman

rođ. NAJ, penzionera iz Subotice, koja je rođena u N. Bečeju 1912. godine, a tu je provela detinjstvo i mladost, dok se nije udala. Ona je dala više podataka o svojoj porodici, a neki od tih podataka bili su do sada nepoznati.

1. Njen otac, zajedno sa porodicom: majkom i sestrom, bio je zatočen u novobečejskom sabirnom logoru, odakle je, sa ostalim Jevrejima, deportovan za Beograd. Po njenom kazivanju njena se cela porodica nalazila tada kod sestre njezine majke, jer je ova bila udata u Beogradu. Tu su oni bili slobodnjaci, a kasnije (ona se ne seća datuma), njen tata je, zajedno sa svojim domaćinom, njezinim tečom, oteran na Banjicu u logor. Seća se da je od poznanika i prijatelja Jevreja iz toga vremena bila obaveštena da su jedno kraće vreme Jevreji iz logora na Banjici mogli dobijati poruke i pakete. Tako je doznala da su njen otac i njen teča spavali na jednom krevetu u logoru. Sa Banjice, njen je otac BERNAT NAJ bio oteran na streljanje na nepoznatom mestu. Nikada nije o tome ništa saznala.

Svedočenje Mihajla - Miše Kiseličkog

penzionera iz Novog Bečeja, rođ. 1908. god. u N. Bečeju, gde je proživeo ceo svoj vek.

Svoja sećanja Miša Kiselički je prvi put ispričao septembra 1986. godine, a ponovo smo to potvrdili i zapisali 2. januara 1991. godine.

1. "Krajem juna 1941. godine išao sam biciklom prema stanici i prestigao kolonu Jevreja, koju su iz logora gonili na istovar vagona na željezničkoj stanici. U koloni je bilo puno mojih poznanika koji su ćutke i pognutih glava gazili prašnjavim putem. Sa te strane, gde sam prolazio pored kolone zapazio me je Jožef Bergl, trgovac i moj dobar poznanik. Kad sam prošao sasvim blizu njega, on mi je krišom dobacio pitanje: "Mišo, jesu li Rusi blizu..."

Svedočenje Branislava Petraškova - "Komoča"

penzionera iz Novog Bečeja, koji je tu proveo ceo svoj život

Branko Petraškov - "Komoč", kao jedan od vrlo aktivnih mladih ljudi sportista i član SOKO-la, poznavao je dosta Jevreja svoga doba, a sa nekima od njih se i družio.

1. "Jednog dana u junu 1941. godine prolazio sam pored zgrade osnovne škole na glavnoj ulici i tu sam video grupu Jevreja koja je, pomoću šmrka, crpla vodu iz školskog podruma. Zapazio sam Kraus Erne-a, koga sam poznavao kao sportistu. Pošto momentalno nije bilo stražara u blizini, on mi je prišao i postavio mi pitanje: "Šta misliš? Kako će se ovo naše završiti?" Odgovorio sam: "Ne znam. Verovatno neće biti dobro." - pružio sam mu pri tom cigaretu. U tom momentu me je primetio stražar, naglo nam je prišao i psujući na nemačkom jeziku, opalio mi jak šamar. Zaneo sam se i posrnuo, a onda sam naglo odatle otišao.

Svedočenje i sećanje Žive Kiseličkog

penzionera iz Zrenjanina, koji je mladost proveo u N. Bečeju, gde je i rođen.

"Bio sam dečak od 15 godina i šegrt u trgovini u dane kada su počeli progoni Jevreja u Novom Bečeju. Sećam se nekoliko strašnih slika iz toga doba:

1. U vreme kada sam bio šegrt u trgovini, uporedno sa mnom bio je šegrt u trgovini i Šlezinger Andraš - "Bucika". Kada su počeli progoni i maltretiranja, a pre nego što su Jevreji obeleženi žutim trakama "JUDE", i pre nego što su logorisani, nas nekoliko šegrta smo predlagali "Buciki" da ga noću tajno, čamcem prebacimo u Bačku. Već smo se dogovorili koji ćemo čamac od ribara ukrasti. Naime, stanovao sam sasvim blizu Tise i poznavao sam mnoge ribare, a bio sam drug  sa svojim komšijom Tiborom - "Tibikom" Barnom, ribarevim sinom, pa smo računali na mogućnost da nam u tome pomogne. Bucika je o tome razgovarao sa svojim roditeljima, a posle toga nam doneo odgovor da on to nikako ne sme da učini, jer se boji odmazde prema ostatku porodice, a i prema ostalim Jevrejima N. Bečeja. Oni su, naime bili preplašeni i nemoćni. Jednoga dana sam prolazio pored kuće jevrejskog rabina i video Jevreje omladince koji su se okupljali radi molitve... Nisu ništa preduzimali za svoje spasavanje, već su solidarno snosili sve.

Svedočenje Milene Stošin, rođ. Cvejin

penzionera iz Novog Bečeja

Milena Stošić, penzioner iz N. Bečeja (1923.), pružila je 18. septembra 1988. godine opširne podatke o porodici Handler Lazara, trgovca iz N. Bečeja.

Ova je porodica živela u kući Bernata Naj-a, trgovca, koji je imalo veliku radnju mešovite trgovine u sopstvenoj kući, koja se nalazila na uglu današnjih ulica Jaše Tomića i ul. JNA. Porodica Handler je imala tri sestre: Franka (1913.), Klara (1915.) i Ana (1919.). Sam Bernat Naj imao je dve kćeri: Rožu 1912) i Margitu (1920.).

Svedočenje Bogdana Kovačeva - "Bode Baje"

penzionisanog profesora iz Zrenjanina, koji je rođen i mladost proveo u N. Bečeju.

Kao rođeni Vranjevčan, a zainteresovan za sudbinu Jevreja iz Vranjeva, Boda mi je ispričao sećanje njegovog komšije, deda Slavka Mojickog, koji je rođen početkom prošlog veka, a umro 1990. godine.

Deda Slavko se jasno sećao da se nekadana placu Bodinog brata od strica Laze Kovačeva, nalazila velika porta jevrejske crkve i u njoj se nalazila mala zgrada sinagoge. Kuća deda Slavkovih roditelja nalazila se tačno preko puta te velike porte, pa je i on, zajedno sa ostalom decom iz komšiluka često i rado provodio sate u igri na velikoj zelenoj površini porte. Jevreji su povremeno, obično subotnjim danima i o svojim praznicima dolazili u svoju crkvu, pojali svoje pesme, a ponekad delili neke kolače, koje su jeli zajedno sa ostalom decom koja su se tu našla.

Svedočenja i sećanja dr. Konstantina Vukova

profesora univerziteta iz Budimpešte

Dr. Konstantin Vukov je rođen u N. Bečeju, a tu je proveo celo svoje detinjstvo i mladost. U kraju gde je živeo bilo je najviše Jevreja, jer je to prometni deo naselja. On je dobro poznavao više jevrejskih porodica, a sa mnogim svojim vršnjacima Jevrejima se i družio.

Na osnovu svega toga on je mogao biti (i bio je!) vrlo pouzdani pomagač u sastavljanju opšte kartoteke o Jevrejima čiji se prepis nalazi na kraju ove knjige.

Sećanja i svedočenja Svetolika Mečkića

penzionera iz Novog Bečeja

Svetolik Mečkić, mesarski majstor, koji je u N. Bečeju pre II svetskog rata imao veoma dobro uvedenu mesarsku radnju i bio ugledni privrednik, poznavao je dobro porodicu Adama Huvena. Naime, Adam Huven se bavio otkupom sirovih koža, pa je sa njim imao slana poslovni odnos. Po njegovom sećanju Adam Huven je imao kuću u ulici kojla sada nosi ime Petra Drapšina, a otkupljivao je sirovu kožu u svim okolnim mestima. Imao je ženu čijeg se imena ne seća, a pored nje sina Oto-a i kćer Margitu, koju su svi zvali "Dunda". Sa Adamom se često susretao na zajedničkim poslovima, a sin Oto je često navraćao, čisto prijateljski u Mečkićevu radnju. Imao je običaj da s vremena na vreme, obično u nedeljne dane, kada je u mesari gužva, dođe na ispomoć u služenju mušterija. "Dundu" nije pobliže poznavao, a priseća se da je porodica Huven imala i jednu stariju kćer Klaru, koja je živela u Bačkoj.

Svedočenje Čede Tašina

penzionisanog trgovca iz Novog Bečeja

Čeda Tašin je slučajno bio na obali Tise, kada su na pristanište doterali kolinu Jevreja za transport.

Bilo je u koloni nekoliko stotina lica: od male dece do sasvim starih osoba, koji su se, bolesni i malaksali jedva kretali. Bila je velika vrućina i prašina. Oni su svi stajali u mnajim grupama, gradeći svojim telima zaštitu od sunca za malu decu, bolesnike i starice. Nisu im davali ni hrane, ni vode, a čekali su ceo dan. Ukrcavanje je usledilo posle dugog čekanja. U manjim grupama ulazili su u dereglije i male šlepove.

Čeda nije mogao da odredi datum deportovanja, jedino se seća da je bilo veoma toplo vreme i velika prašina.

Svedočenje je dato u leto 1986. godine.

Svedočenje Budai Lasla

penzionisanog stolarskog majstora iz Novog Bečeja

Budai Laslo je, zajedno sa autorom materijala o novobečejskim Jevrejima, pregledao prvi spisak jevrejskih porodica i potvrdio koje su od tih porodica bile starosedelačke, a koje su privremeno tu živele. Ovo je doprinelo stvaranju prvog osnovnog spiska deportovanih lica koji je na osnovu toga priširen i dopunjen.

Prema njegovom sećanju, tok jevrejskog pogroma tekao je ovako: maja i juna meseca 1941. godine Jevreji muškarci bili su zatočeni u sinagogi. Krajem juna i ceo juni mesec nalazili su se u žitnom magazinu KLAJN i HORVAT, na glavnoj ulici, a od sredine avgusta meseca, zajedno sa ostalim Jevrejima severnog Banata, bili su zatočeni u velikom žitnom magazinu LEO WEISS-a, odakle su oterani na pristanište i utovareni u ladje za Beograd.

Kontakt

Sale Vidak
060 013 01 01
salevidak@gmail.com