Novi Bečej i Vranjevo kroz istoriju

Istražite izvanrednu prošlost Novog Bečeja i Vranjeva kroz stranice knjige 'Novi Bečej i Vranjevo kroz istoriju'. Otkrijte političke događaje, ekonomski razvoj i kulturnu baštinu ovih banatskih gradova kroz bogato dokumentovane priče. Pratite evoluciju od najranijih dana do savremenosti, istražujući složene niti političkih intriga, ekonomske transformacije i kulturnih uspona. Proživite prošlost kroz oči autora, dok se stranice knjige otvaraju pred vama, pružajući jedinstvenu perspektivu na život i nasleđe ovih značajnih lokaliteta.

Otkrijte istorijski kontekst Prvog svetskog rata, atentat u Sarajevu, ulogu Franca Ferdinanda, borbe i oslobođenje Novog Bečeja i Vranjeva. Pogledajte spomenike i događaje iz perioda Velikog rata

Prvi svetski rat

Borba za ponovnu podelu sveta javlja se ratovima već krajem devetnaestog veka (špansko—američki rat 1898, rusko—japanski 1904— 1905). Engleska je bila ispred ostalih zemalja u svetu, ali pri kraju devetnaestog veka, naročito posle ekonomske krize 1873. godine, javlja se Nemačka koja u privrednom razvoju sustiže Englesku i nameće zahteve za preraspodelu kolonija.

Sarajevski atentat 28. VI. 1914. je dobro došao kao povod za rat i ostvarivanje ciljeva Nemačke za osvajanje kolonija, suvozemnim putem preko Balkana, Arabijsko poluostrvo i dalje prema Indiji.

Franja Josif I ostareo, nije u Austriji igrao ulogu kakvu je zahtevala situacija u zemlji, zbog čega sve više jača uticaj njegovog sinovca Franca Ferdinanda, koji je, kao i stari kralj, naginjao apsolutističkoj vladavini.

Franc Ferdinand je težio stvaranju organizacije u kojoj će i slovenski narodi dobiti položaj sličan onom koji je u okviru dvojne monarhije imala Mađarska. Time je hteo da umanji politički uticaj Mađarske, a istovremeno da priveže Slovene za Austriju. Kako se pribojavao velike slobode Slovena, smatrao je neophodnim da osvoji Srbiju koja je bila oslonac oslobodilačkog pokreta Južnih Slovena u Austrougarskoj.

Tako je Ferdinand postao vođ partije, u redovima vojske, koja je zahtevala rat i osvajanje Srbije i Makedonije i na taj način izlazak, preko Soluna na Egejsko more. Prvi korak u tom pravcu bila je aneksija Bosne i Hercegovine 1908. godine.

Zbog toga su jugoslovenski narodi gledali na Franca Ferdinanda kao na svog krvnog neprijatelja. Njega su, zbog ideje o davanju prava Slovenima u Carevini i na taj način umanjenja uticaja Mađara, mrzeli i Mađari.

Aneksijom Bosne i Hercegovine izazvana je eksplozija nezadovoljstva i protivdinastičke demonstracije i u onim oblastima koje su se inače smatrale primerom vernosti dinastiji. Hrvatski i bosanski nacionalisti počeli su održavati najintenzivnije veze sa Srbijom i ideja o stvaranju Jugoslavije postala je vrlo popularnom.

Kralj Petar I koji je stupio na presto, posle ubistva Aleksandra i Drage Obrenović 1903. godine, ubrzo je došao u sukob s Austrijom, jer su ga, između ostalog, njegove rodbinske veze upućivale na zbliženje s Rusijom.

U međuvremenu (1905) istekao je i ugovor koji je Srbiju obavezivao na ekonomsku zavisnost od Austrije (nije mogla da izvozi svoje proizvode mimo Austrije). Srbija nije htela da obnovi taj ugovor, već je tražila nova tržišta, čime je otpočeo carinski rat nazvan — »svinjskim ratom« — iz kojeg je Srbija izašla kao pobednik.

U to vreme naglo jača pokret za prisajedinjenjem Srbiji svih oblasti u Turskoj i Austro-Ugarskoj u kojima žive Srbi.

Srbija je izašla kao pobednik iz balkanskih ratova 1912—1913, čime je povećan broj njenog stanovništva na preko četiri i po miliona i pojačana materijalna osnova, pa se pojačala želja i svih Jugoslovena u Austro-Ugarskoj da oslobode i pripoje Srbije sve oblasti u kojima žive.

Kao neposredni povod za rat iskorišćen je atentat na austrijskog prestolonaslednika Franca Ferdinanda, na Vidovdan 28. juna 1914. godine, u Sarajevu, kada je Gavrilo Princip iz revolvera ubio prestolonaslednika i njegovu suprugu. Za ovaj atentat bečka vlada učinila je odgovornom Srbiju i postavila joj neprihvatljiv ultimatum.

Za Srbiju se založila Rusija, a Nemačka je kategorično podržala Austriju, čak je Austrija i tako postupala pod pritiskom Nemačke. Srbija je tražila da ovaj spor reši sud u Hagu, što Austrija nije htela ni da čuje, već je praktično zahtevala otvorenu kapitulaciju Srbije.

Nezadovoljna odgovorom Srbije, Austrija joj 28. jula 1914. objavljuje rat. Sile trojnog sporazuma Antante (Francuska, Engleska i Rusija) pokušale su da spreče rat, ali ih Nemačka preduhitruje objavom rata Rusiji 1. avgusta 1914, Francuskoj i Belgiji 3. avgusta 1914. godine. Tako je Engleska dovedena pred svršen čin, i ona stupa u rat 4. avgusta 1914. godine.

Od samog početka rata obrazovana su tri fronta, koji su se držali skoro sve do kraja rata. Zapadni front se protezao od Severnog mora do Švajcarske u dužini od oko sedamsto kilometara, gde su se francuska i engleska vojska suprotstavile Nemačkoj. Na istočnom frontu, od Baltičkog mora do Rumunije, ruska vojska se suprostavila nemačkoj i austro-ugarskoj vojsci. Na jugu, duž Dunava i Save, obrazovan je balkanski front gde se malobrojna i slabo naoružana, ali po moralnim osobinama izvanredna, srpska vojska suprotstavila austro-ugarskoj vojsci.

Nemačka je bila spremnija za rat od zemalja trojnog sporazuma (Antante), ali je Antanta raspolagala znatno većim izvorima.

Na južnom frontu, u bici na Ceru od 3. do 8. avgusta 1914. Srbi su porazili austrijsku vojsku. Novembra i početkom decembra 1914. u bici na Kolubari (20. XI—3. XII 1914) potučene austrijske trupe prebačene su preko Drine, Save i Dunava, čime su privremeno isterane iz Srbije. Tom prilikom je zarobljeno oko 50.000 austrougarskih vojnika i zaplenjeno 142 topa, 71 mitraljez i 60.000 pušaka, 2 aviona i 3.500 vozila sa municijom i mitraljezom.

Krajem septembra 1915. godine je na Dunavu i Drini bilo skoncentrisano 350.000 austrougarskih i nemačkih vojnika, u to vreme bilo je spremno za napad i 300.000 bugarskih vojnika, kojima je Srbija mogla da suprotstavi oko 250.000 vojnika.

Pod pritiskom nadmoćnijeg neprijatelja, i pored žilavog otpora, morale su se srpske trupe povući prema jugu, u želji da dođu do Soluna gde bi se sastale sa savezničkom vojskom.

U jesen 1915. godine francuska i engleska su svojim trupama obrazovale solunski front. Krajem 1915. i u januaru 1916. godine ove trupe su pojačane povlačenjem jednog dela francuskih i engleskih trupa sa Dardanela, a to su učinili i Rusi, u želji da se suprotstave nemačkoj i austrougarskoj vojsci u njenom nadiranju na istok.

Bugari su, međutim, 16. oktobra zauzeli Vranje i presekli odstupnicu srpskoj vojsci prema Solunu. Posle bitke kod Kačanika srpskoj vojsci nije preostalo ništa drugo nego da se prilično razbijena povuče, neprohodnim stazama, kroz Albaniju do Jadranske obale.

Uništivši svu rezervu municije, artiljeriju i opremu — rasturena u grupe — planinskim stazama, bez opreme, krenula je srpska vojska, s delom stanovništva, stokom i svim što se moglo kretati kroz Albaniju. U toj epopeji, izazvanu pored ostalog i strahovitom zimom, kroz neprohodne planine Albanije pomrlo je više od 100.000 ljudi od gladi, iznurenosti i promrzlosti.

Najsnažniji i najizdrživiji počeli su se decembra 1915. godine spuštati s albanskih planina prema Jadranskom moru. U tom mukotrpnom putu uspelo je da se probije i da se nađe na Krfu oko 140.000 ljudi.

Konvencijom između Antante i Italije, rukovođenje pomorskim operacijama u Jadranskom moru pripadalo je italijanskoj komandi. Izgleda da se italijanska vlada na neki način svetila Srbima u austrougarskoj vojsci, za poraze koje su ovi naneli Italijanima, pa je ometala i odugovlačila rad Francuza i Engleza na prevoženju hrane i medikamenata. Takođe je odugovlačila prebacivanje srpske vojske na Krf. Računa se da je, i zbog takvog odnosa Italije, izgubljeno desetak hiljada života srpskih vojnika.

Posle dva-tri meseca oporavka, srpska vojska je sa Krfa prebačena na Solunski front.

Na Krfu je 20. jula 1917. godine potpisan sporazum — takozvana Krfska deklaracija — između srpske vlade na čelu sa Nikolom Pašićem i Jugoslovenskim odborom u Londonu na čelu sa A. Trumbićem o stvaranju i budućem uređenju Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca.

U leto 1918. godine počela je na zapadnom frontu kontraofanziva francuskih, engleskih i svežih američkih armija, što je pokolebalo dotle vrlo organizovane nemačke trupe.

Na Solunskom frontu srpske i francuske trupe razbile su bugarsku vojsku. Ubrzo je došlo do kapitulacije Bugarske 29. oktobra 1918, a 31. oktobra 1918. i Turske. Krajem oktobra 1918. godine raspala se Austrijska carevina.

Na skupštini u Novom Sadu od 12. do 25. novembra 1918. godine uz prisustvo 757 predstavnika iz 211 opština doneta je odluka o otcepljenju Banata, Bačke i Baranje od Ugarske i prisjedinjenju Srbiji. Na toj skupštini bili su delegati iz Novog Bečeja: Dragutin Vijatov i Vuka Tacakov, a iz Vranjeva: Mladen Vasić, Bogoljub Malešev, Zvonimir Tolmačev, Vasa Glavaški, Joca Vlajovanov, Sreća Sekulić, Ivan Popov i Joca Komšić.

U Versaju je otvorena konferencija za mir s Nemačkom, koja je trajala od 18. I do 28. VI 1919. godine. Završila se zaključenjem Versajskog ugovora, kome su kasnije dodati i ugovori s Austrijom, Mađarskom, Bugarskom i Turskom. Tim ugovorom je bitno izmenjena karta Evrope. Austro-Ugarska je prestala da postoji, a od njenih delova prisvojila je Italija Južni Tirol, Istru s Trstom i ostrva Cres i Lošinj i grad Zadar, a kasnije i Rijeku. Rumuniji je dodeljena pored Besarabije i Bukovina, Erdelj i jugoistočni Banat.

Za vreme mirovne konferencije u Versaju, došao je iz Amerike veliki srpski naučnik Mihajlo Pupin, rodom iz Idvora u Banatu, koji je doprineo da se granice Jugoslavije reše što pravednije, naročito prema Rumuniji u Banatu i prema Italiji. Njegov veliki ugled kao naučnika i prijateljstvo s tadašnjim predsednikom SAD Vilsonom, učinili su da se postigne najviše što se tada i u onim uslovima moglo postići.

Mirovnim ugovorom u Versaju (Pariz) 1919. godine podeljen je Banat između Rumunije i Jugoslavije. Od 28.502 km2 Jugoslaviji je pripalo 9.766 km2. U tom delu Banata prema popisu iz 1921. godine živelo je 561.958 stanovnika od kog broja Srba 214.213, Nemaca 162.530, Mađara 98.471, Rumuna 72.377, Slovaka 17.595, Jevreja 4.624 i ostalih 11.252 stanovnika.

Banat, kao plodno područje, bio je još na početku rata od posebnog interesa za Rumuniju, kao i za Srbiju.

Antanta je, u to vreme, mnogo računala na Rumuniju kao saveznika u ratu, pa je bila spremna na sve ustupke samo da je pridobije za sebe. Predsednik vlade, tadašnje Rumunije, Jon Braćanu, pošto mu se nije ulazilo u rat, postavio je nemoguće uslove, verujući da ih Antanta neće prihvatiti. Po tom zahtevu, a koji je Antanta prihvatila i potpisala ugovor 17. avgusta 1916. godine prema čijem 4. članu, ustupa se Rumuniji čitav Banat do Tise. Naravno, ovaj ugovor je sklopljen bez znanja srpske vlade.

Polagane nade u Rumuniju nisu se ispunile. Ona je ubrzo bila prisiljena da kapitulira, pred centralnim silama, i da prihvati teške uslove mira, čime je i ugovor od 17. avgusta 1916. izgubio svaki značaj i o njemu se na pariškoj konferenciji nije uopšte vodilo računa.

Novi Bečej i Vranjevo nalazili su se u Austro-Ugarskoj i bili su dve zasebne opštine, čak administrativno-upravne toliko odvojene, u vreme dok je Vranjevo bilo u okviru Velikokikindskog dištrikta, da se njihovo susedstvo osećalo isto onako kao da se radi o Starom Bečeju ili nekom drugom daljem mestu.

U prvom svetskom ratu, današnji Novobečejci (Turskobečejci i Vranjevčani) nalazili su se u austrougarskoj vojsci. Ne raspolaže se podatkom o broju učesnika u ratu, ali se može pretpostaviti da je bilo mobilisano deset-dvanaest godišta što bi značilo oko 3000 vojnika, od kog broja 1600 Srba i 1400 Mađara.

Ponašanje i osećanja Srba u ratu bila su različita od osećanja Mađara. Bez obzira što su Mađari u osnovi bili protiv Austrije, u ovom slučaju, oni su svoje interese našli, uz Austriju i Nemačku, a sasvim je logično da su ih u tome sledili i Mađari iz Novog Bečeja i Vranjeva. Suprotno raspoloženje bilo je kod Srba. Naravno, da oni to svoje raspoloženje nisu smeli ispoljavati, mada su s tim bile načisto i austrougarske vlasti, ali drugog izlaza nisu imali nego da ih mobilišu i pošalju u rat protiv svoje braće.

I ovom prilikom je potrebno naglasiti da su se naši sugrađani ponašali uglavnom onako kako su se ponašali oni u Budimpešti, kada su u pitanju Mađari, ili onako kako su se ponašali oni u Srbiji kad su u pitanju Srbi Novobečejci i Vranjevčani. Da se nisu tako poneli, bez obzira da li je to bilo progresivno ili reakcionarno, tada bi ih najveći dao njihovog naroda smatrao izdajicama. Ma koliko ovo zvučalo uprošćeno i naivno, čini nam se da je to ipak samo tako. Postupci onih u Srbiji i onih u Budimpešti se mogu ocenjivati i gradirati, a naši sugrađani su bili samo sledbenici te i takve nacionalne politike.

Nemamo podataka o ponašanju Novobečejaca, ali zato Vranjevački kalendar za 1930. godinu iznosi interesantne podatke o ponašanju Vranjevčana koji mogu predstavljati sliku raspoloženja i za Bečejce uoči i za vreme samog rata.

Aneksija Bosne i Hrecegovine 1908. godine i pretnja da se slično postupi i sa Srbijom, s obzirom na planove Nemačke i Austrije da preko Balkanskog poluostrva obezbede sebi prodor za Arabiju i Indiju, u Srbiji je formirana organizacija pod nazivom Narodna odbrana koja je imala za cilj da prikuplja dobrovoljce za eventualnu borbu. Austrougarska je pratila rad tog društva s velikim podozrenjem. Rad Narodne odbrane dobio je svoje pristalice u svim zemljama i krajevima u kojima žive Srbi, pa se tako na to nisu oglušili ni Srbi u Novom Bečeju i Vranjevu. Omladinci, a naročito đaci, širili su ideje narodne odbrane. Takvim svojim radom su skrenuli na sebe pažnju pa su bili pod izuzetnom prismotrom vlasti.

Odmah po ubistvu prestolonaslednika Ferdinanda i njegove supruge u Sarajevu, počelo je sa hapšenjem i progonom omladinaca Srba u Vranjevu. Već na sam Vidovdan 28. juna 1914. godine noću (tog dana je izvršen atentat u Sarajevu) uhapšeni su sinovi tadašnjih učitelja u Vranjevu i nekoliko đaka učiteljske škole. Oni su odneti u segedinski zatvor Čilag gde su mučeni, a pojedinci su u zatvoru teško oboleli i pušteni kući da tamo umru kao slučaj sa Stevanom Trećakom, Marinkom Davidovićem i Emilom Galetićem. Pojedini su bili internirani u logore u Ipoljšag, Hont i Segedin. Ta borba, protiv austro-ugarske vlasti, trajala je sve do završetka rata. Vojnici na frontu, vrebali su svaki trenutak da se predaju silama Antante, a naročito na istočnom frontu Rusima. Ovakvo ponašanje, slovenskog dela stanovništva, delovalo je i na ponašanje Novobečejaca i Vranjevčana. Deo mobilisanih i poslatih na front, predao se Rusima.

Po dolasku u rusko zarobljeništvo čim se otpočelo, u leto 1915, s prikupljanjem dobrovoljaca za pomoć Srbiji, Vranjevčani i Novobečejci podnose molbe srpskom poslaniku u Petrovgradu u ruskoj zarobljeničkoj komandi da budu primljeni u sastav Prve srpske dobrovoljačke divizije u formiranju. Nemamo podatke o učešću Novobečejaca, ali o Vranjevčanima je podatke prikupio i objavio Jovan Pejin. Vranjevo je, prema tim podacima, dalo 156 dobrovoljaca od kojih 140 boraca, osam kaplara, četiri podnarednika i četiiri narednika. Na frontu je od tog broja poginulo trojica, nestalo u ratu devetorica i umrlih trojica, dok je ranjeno 82. Iako se ovi podaci razlikuju od onih koji su objavljeni u Vranjevačkom kalendaru za 1930. godinu, gde stoji da se vratilo dvesto Vranjevčana-dobrovoljaca, skloni smo da prihvatimo podatke koje je sredio i objavio Jovan Pejin. Svi su oni, u sastavu pomenute divizije, učestvovali u borbli na Dobrudži, gde je skoro pedeset odsto boraca Prve dobrovoljačke divizije ranjeno, poginulo ili nestalo. Najveći deo preživelih, iz potpuno neuspelih vojnih operacija na Dobrudži, pridružilo se onim delovima dobrovoljačke divizije koji su poslati na Solunski front. Oni su u tim borbama učestvovali sve do proboja Solunskog fronta, odnosno do oslobođenja svih krajeva novoformirane države Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca.

Oni koji su ostali u ruskom zarobljeništvu takođe su osvetlili obraz Novog Bečeja i Vranjeva i uzeli aktivno učešće u Oktobarskoj revoluciji na strani boljševika. U redovima crvenogardejaca i partizana bili su čitavi vodovi i čete iz redova naših sugrađana.

Posle povlačenja austrougarskih vlasti početkom novembra 1918, a do dolaska srpske voiske, nastalo je kratko vreme bezvlašća, što je sirotinja iskoristila za pljačku trgovačkih radnji i veleposedničkih imanja u Novom Bečeju i Vranjevu. Tom prilikom je u Novom Bečeju zapaljena i radnja trgovca gvožđarskom robom Jevrejina Huga Rihtera, koja se nalazila preko puta od sadašnje Škole »Miloje Čiplić«. Deo kuće prema sadašnjoj gimnaziji izgoreo je potpuno, pa je pri obnovi, u tom delu, izgrađeno samo prizemlje, dok je drugi deo, gde se danas nalazi radnja Potisje za boje i lakove, obnovljeno i prizemlje i sprat. Ta kuća i danas tako stoji kao »kost u grlu« — u tom najlepšem delu Novog Bečeja.

Te pljačke trgovačkih radnji — pobune, kako ih danas nazivaju, imale su šire razmere u zahvatile i druga mesta. Da bi se zaveo red bilo je potrebno oko sto vojnika (kaznena ekspedicija) sastavljena od nemačkih vojnika iz Temišvara, koji su se nemilosrdno obračunali sa kolovođama. Iznosi se podatak da je tom prilikom u Novom Bečeju streljano osamnaest, dok prema kazivanju najstarijih Bečejaca i Vranjevčana taj broj izgleda sasvim drukčije. Tako je u Vranjevu ispred pravoslavne crkve 16. novembra 1918. streljano pet Vranjevčana, a sutradan, 17. novembra, u Novom Bečeju još trojica Novobečejaca.

Posle proboja Solunskog fronta i prelaska srpske vojske preko Save i Dunava, oslobođeno je 21. novembra 1918. Vranjevo, a istog dana oslobođen je i Novi Bečej. Srpska vojska, na čelu s pukovnikom Dragutinom Ristićem, koji je ubrzo postao brigadni general, ušla je u 16 časova u Vranjevo, a istog dana u 17 časova i u Novi Bečej. U znak zahvalnosti, jedna od ulica Novog Bečeja nosi ime brigadira Ristića.

Ubrzo su skinuti spomenici koje su podigli Mađari u znak zahvalnosti borcima u velikoj buni 1848—49. godine i honvedskom generalu Leiningenu.

Na novobečejskom trgu 18. jula 1926. podignut je spomenik kralju Petru I, a septembra 1937. godine, na dolmi, podignut je spomenik Kralju Aleksandru.

Related Articles

Bora Mikin (1909-1942)

Žarko Zrenjanin

Žarko Zrenjanin (1902-1942)

Servo Mihalj

Servo Mihalj (1900-1941)