Pregled razvitka Kumana do 1848.

Geografski položaj

Kumane leži u srednjem delu Banata, u aluvijalnoj ravni Tise, na 20° 14’ istočne geografske dužine i 45° 33’ severne geografske širine. Hatar Kumana graniči se sa severozapada Novim Bečejom, sa zapada Tisom, sa severoistoka Melencima i sa istoka Tarašom. Naziv mesta vodi poreklo od Kumana, azijskog naroda turskog porekla, koji je u XI veku prodro do Mađarske.

U visinskom pogledu hatar se nalazi na aluvijalnoj ravni Tise čija je nadmorska visina 78 — 82 m. Prema jugu visina hatara opada, tako da u južnom delu iznosi 76—80m. Aluvijalna ravan stvorena je akumulacijom i erozijom i predstavlјa najmlađu Tisinu tvorevinu. U njoj je Tisa usekla svoje korito, ali pri visokom vodostaju izlazi i plavi okolno zemlјište. Od akumulativnih oblika Tisa je stvorila u kumanskom hataru obalske gredice, brežulјke i limane.

Oko sela ima bara, a po aluvijalnoj ravni dosta ostataka starih tokova Tise. To su jaruge severno od sela i kopova: Ostrvo, Tošanova jaruga i Baba Midina jaruga. Ostrvo zahvata oko 100 jutara. Nema kanal za odvod vode, pa se ona u njemu zadržava cele godine. Obraslo je trskom. Tošanova jaruga zahvata površinu od oko 50 jutara. Takođe je obrasla trskom, ali i rogozom i ševarom.

Kopova ima više. Oni zahvataju znatne površine. Najveći je Trifunјagića kopov koji zahvata površinu od oko 150 jutara, Karlice 100, Aranga 80, Sinatrova 60, Kapamadžijina 60, Mutlјača 60 i Prokina jaruga 20 jutara.

Svi kopovi pune se vodom u proleće usled otapanja snega. Voda se u njima zadržava do jula. Obrasli su barskom vegetacijom. Svi kopovi su povezani mrežom kanala, tako da se u proleće, kada je nivo vode u njima najveći i ugrožava okolno obradivo zemljište, suvišna voda može odvoditi. Kanali su u hataru pravilno raspoređeni, a njihova ukupna dužina iznosi 115 kilometara. Izgrađene su dve pumpne stanice koje prebacuju vodu iz kanala u Tisu.

Hatar kumanski obuhvata 17666 jutara. U hataru postoji više tipova zemlјišta (tla). Najviše je zastuplјen degradirani černozem (57%), ritska crnica (oko 23%) i slatina (oko 20%). Degradirani černozem je vezan za obalski pojas nekadašnjeg toka Tise. U tom pojasu nivo izdanske vode bio je dosta visok, čime je omogućena degradacija tla. Predeli oko sela najniži su deo hatara, pa je nivo izdanske vode blizu površine zemlјe. Usled toga je došlo do procesa zaslanjivanja tla, odnosno do stvaranja slatina. U potesu pored Tise je ritska crnica, koja je ovlažena smolasta, a u vreme suše je vrlo tvrda i teška je za obradu. Nazivi potesa u hataru su: Veliki rit, Mali rit, Mlake, Parlozi, Široke slatine, Kopova, Blizanca, Petkovača, Vakant, Livade, Selište, Prečka, Borđoš, Vanj, Ketuš, Kornjačara, Podbreg, Jaruge i Kućine.

Kumane do osnivanja Velikokikindskog dištrikta

Teritorija ovog sela bila je već u praistorijsko doba naselјena, što se može utvrditi na osnovu materijala pronađenog 1883. godine u starom groblјu. Otkopavanjem otkrivena su dva paralelna groblјa. Prema vrsti predmeta pronađenih u donjim, starijim grobovima, konstatovano je da vode poreklo iz neolitskog — novokamenog doba, a za gornje grobove da su iz VI—VII veka i da verovatno pripadaju Avarima i Slovenima.

Kumane se prvi put u istoriji pominje pod Turcima, u po znatom Pećkom katastigu, tj. spisku priloga za Pećku patrijaršiju iz 1660. i 1661. godine, kada je postojalo kao srpska opština u Banatu. U spisku se pominje i naselјe Senkral, koje se kasnije spojilo sa Kumanom.

Kumane je zbog čestih ratova za vreme turske vlasti bilo palјeno i pustošeno. Prostiralo se sa leve strane Tise, koja je često plavila naselјe i njive, odnoseći useve i stoku. Ljudi su živeli u zemunicama, u teškim ekonomskim uslovima, boreći se sa bolestima i glađu. Bavili su se manje zemlјoradnjom, mada je bilo plodnog zemlјišta, a više stočarstvom, gajenjem goveda i svinja. Zbog čestih ratova i pustošenja stanovnici su morali da napuštaju domove i da se sklanjaju u šume i močvare.

Dugi ratovi protiv Turaka i razne bolesti, naročito kuga, znatno su proredili stanovništvo Kumana. Takva je situacija bila u celom Banatu. Za vreme austro-turskog rata, sve do 1699. godine, stanovništvo Kumana naročito je stradalo od upada Turaka a i od kuge. Zbog toga je narod, iz straha od Turaka, od carske austrijske vojske i razbojnika, izbegao u okolne ritove i močvare, ili je pobegao preko Tise u Bačku. Pojedine porodice iz Kumana zadržale su se te godine u izbeglištvu i više od tri meseca.

Posle oslobođenja od Turaka 1716. godine nova vlast Tamiškog Banata ulagala je mnogo napora i sredstava da poveća broj stanovništva koje bi obrađivalo pusta polјa i plaćalo porez. Prvi guverner Banata, grof Klaudije Florimund Merci, izvršio je 1718—1727. godine kolonizaciju Nemaca, Italijana i Španjolaca u Banat iz političkih i ekonomskih razloga.

Ta kolonizacija nije imala nikakvog uticaja na porast stanovništva u Kumanu, jer se kolonisti u njemu nisu pojavili. To se vidi iz zvaničnog popisa banatskog stanovništva od 1717 godine. Tada je u Kumanu bilo 13 kuća, a pripadalo je bečkerečkom okrugu. Prema mapi Banata od 1723/1725. godine (izrađena po Mercijevoj naredbi) Kumane je označeno kao slabo naselјeno mesto. I prema popisu Temišvarske eparhije od 1727. godine Kumane je bilo slabo naselјeno mesto. To se vidi i iz popisa stanovništva iz 1736. godine. Tada je u Kumanu bilo 28 poreskih obveznika koji su platili kontribuciju — ratni porez. Zbog epidemije kuge umrla su 22 stanovnika. Turci su odveli u ropstvo 11, a izbeglo je 19 lјudi. U sledećem popisu stanovništva od 1740. godine vidi se katastrofa Kumana, koje je posle rata sa Turcima desetkovala epidemija kuge. Imalo je 26 stanovnika, jer je 8 umrlo od kuge, a 11 izbeglo preko Tise. Među njima je bilo svega 4 »poreske glave« — poreska obveznika i jedan trgovac stokom. Stanovnici su imali 12 konja, 13 volova, 7 krava, 10 ovaca, 8 svinja i 15 košnica pčela. Naznačeno je i ime kneza Mihajla Mikolića i imena stanovnika: Budnik Krajnov, Nikola Nenin, Miloš Keraz i Vasa Raškov.

Za Kumane je bilo od presudnog značaja ukidanje Potisko-pomoriške vojne granice 1750. godine jer su se posle toga doselili mnogi Srbi graničari. To su bile mahom siromašne selјačke porodice, jer su se oficiri iselili u Rusiju.

»Zato nisu imali vođa ni inteligencije da ih zastupaju pred vlastima. Najokretniji bili su trgovci i podoficiri a i ostali su se više razumevali u vojničkim poslovima nego u racionalnoj zemlјoradnji, pa su slabo imali koristi od zemlјe«.

Delegati doselјenih graničara Gavra Novaković, oberkapetan iz Kikinde, i Laza Popović, viceoberknez iz Vranjeva, sklopili su u Beču 28. oktobra 1750. godine ugovor o prijemu Srba u novoosnovanu Banatsku zemalјsku miliciju. Nadzor nad tom milicijom vršili su Novaković i Popović.

Baron Engelshofen, vojni guverner Banata, podelio je 1753. godine Banatsku zemalјsku miliciju na 6 kompanija. Jedna od tih obuhvatala je sela: Kumane, Karlovo i Vranjevo pod kapetanom Lazom Popovićem. Ta kompanija je imala 587 lјudi. U Kumanu je bilo sedište satnije, tj. kompanije. Pominju se ovi »vojnstveni« oficiri; kapetan-lajtnant Marko Milosavlјević, čiji potomci u selu nose nadimak Kapetanovi, hadnađ Jovan Nosić, čije potomke zovu Nosonjin, i stražmešter Zarije Plačković, čije prezime više ne postoji u selu.

Da bi unapredio stočarstvo, Engelshofen je dodelio Ku manu pustare Senkral i Stari Kuman, a doveo je i stručnjake koji su počeli da regulišu Tisu i močvare. To je doprinelo brzom građenju kuća i razvijanju sela. Tako godine 1758. Kumane ima 142 doma.

Život se normalizuje. Uz zemlјoradnju i stočarstvo razvija se zanatstvo i trgovina, naročito trgovina stokom, koju su većinom izvozili u Austriju. Trgovinom su se mahom bavili Grci i Cincari koji su prešli iz Srbije. U Kumanu je 1763, godine trgovao stokom Dimo Greko, koji je bio član Trgovačke kompanije u Temišvaru.

Najstariji pisani spomenik koji čuva crkva u Kumanu je Protokol krštenih od 1757. godine. U njemu je selo zapisano kao Šanac Kuman, a u opisu Temišvarske eparhije iz 1758. godine Šanac—Kumani. To se ime do danas u narodu sačuvalo mada je zvanični naziv sela Kumane.

U to vreme Kumane ima i crkvu sagrađenu od busenja, oleplјenu i okrečenu, sa tri prozora i dvoje prostih vrata, sa svodom od dasaka koji je bojadisan plavom bojom. Krov crkve je pokriven čamovom šindrom, toranj je od drveta, zvono i porta su ograđeni trskom. U njoj služe dva popa, koji plaćaju sidoksiju, tj. porez za izdržavanje škole.

Nema podataka o tome kada je osnovana prva škola u Kumanu. U popisu školske dece od 1774. godine stoji da Kumane ima 353 učenika: 311 dečaka i 32 devojčice. Te godine završilo je školu 90 učenika i 14 učenica. Iz ovih podataka se jasno vidi da je malo ženske dece pohađalo školu. Žensku decu su više koristili za domaće poslove i čuvanje stoke. Škola je izdržavana od prihoda školskog fonda, mesne crkve i školarine koju su plaćali roditelјi učenika. Učitelјske plate bile su male, obično 3 forinta po detetu i nešto u naturi, najčešće u žitu. Deca su učila samo čitanje, pisanje i veronauku.

Odvajanje Banatske zemalјske milicije u severnom Banatu od vojne uprave i njeno uklјučivanje u erarsku — građansku upravu predstavlјalo je veliku prekretnicu u životu Kumančana. Tada su ukinute vojne povlastice koje su dotle uživali, pogoršali su se ekonomski i politički uslovi života. Zbog toga se 1775. — 1778. godine 36 porodica iselilo iz Kumana i prešlo u južni Banat, gde je osnovana, pored Dunava, vojna granica. Na njihovo mesto uskoro su se doselile nove porodice iz bivše Pomoriško-potiske granice.

Tags:
paypal PNG24
ako želite da podržite razvoj sajta donacijom