Kulturno-istorijske vrednosti

Novi Bečej

Arhitektonska kulturna dobra:

• Zgrada hotela Rojal

• Zgrada na Trgu Oslobođenja br. 3

• Zgrada na Trgu Oslobođenja br. 4

• Šlezingerova palata

• Zdanje župnog dvora

• Tursko-bečejska štedionica

• Harkovski institut

• Građanska škola sa fiskulturnom salom

• Žitni magacin

• Mlin sa upravnom zgradom

• Zgrada stare opštine - Vranjevo

• Zgrada škole - Vranjevo

• Kuća u kojoj se rodio Vladimir Glavaš - Vranjevo

Verska kulturna dobra:

• Mala pravoslavna crkva - Manastir (Srpska pravoslavna kapela Manastir Uspenje Bogorodice) - Kulturno dobro od velikog značaja

• Srpska pravoslavna crkva Svetog Nikole - Kulturno dobro od velikog značaja u Vojvodini - II kategorija

• Rimokatolička crkva Svete Klare Asiške

• Srpska pravoslavna crkva Svetog Jovana Preteče, Vranjevo - Kulturno dobro od velikog značaja u Vojvodini - II kategorija

• Rimokatolička crkva Svetog Kralja Ištvana, Vranjevo

• Luteranska (evangelička) crkva

• Zadužbina Stanković (Kapela na pravoslavnom groblju, zadužbina Milanka Stankovića)

• Mala kapela na katoličkom groblju (Kapela porodice Pulai sa kalvarijom na katoličkom groblju)

• Pravoslavni krst - Vranjevo

Arheološka kulturna dobra:

• Novobečejska tvrđava

Manifestacije:

• Velikogospojinski dani (gradska slava u Novom Bečeju) - na Tiskom keju

• Parada konja - opština Novi Bečej

• Tiska akademija akvarela - Dom kulture

• Dani Josifa Marinkovića „Obozorja na Tisi“ - Dom kulture

• Muzički festival dece Vojvodine - Dom kulture opštine Novi Bečej

• Književna manifestacija „Proleće Sime Cucića" i dodela nagrada „Sima Cucić“ Novo Miloševo

• Dani Laze Telečkog, Zadružni dom, Kumane

• Pasuljijada (takmičenje u kuvanju pasulja), Tiski kej

• Štrudlijada (takmičenje u spremanju najveće i najukusnije štrudle) - park Novog Miloševa

• Dani Teodora Pavlovića - porta crkve sv. Arhangela Gavrila u Novom Miloševu

• Seoske slave u Novom Miloševu, Kumanu i Bočaru

Od navedenih kulturno-istorijskih vrednosti u Novom Bečeju izdvaju se:

• Mala pravoslavna crkva - Manastir (Srpska pravoslavna kapela Manastir Uspenje Bogorodice) - Kulturno dobro od velikog značaja,

• Srpska pravoslavna crkva Svetog Nikole - Kulturno dobro od velikog značaja u Vojvodini - II kategorija,

• Rimokatolička crkva Svete Klare Asiške i

• Kulturne manifestacije: Velikogospojinski dani, Parada konja i štrudlijada.

Mala pravoslavna crkva - Manastir (Srpska pravoslavna kapela Manastir Uspenje Bogorodice) - Kulturno dobro od velikog značaja - Na levoj obali Tise, pored divnog šetališta a nedaleko od centra grada, već skoro dva i po veka okružena belim zidom, stoji kao nevesta lepa i bela stara crkvica, koju narod od davnina naziva “Novobečejski manastir”.

Po predanju koje je zabeležio istoričar Jene Sentklarai, nekadašnji rimokatolički paroh u Novom Bečeju, Manastir novobečejski je sagrađen u vreme Stefana Lazarevića. Sagradili su ga Srbi, koji su napuštali svoja ognjišta - Srbiju, iz straha od turskog zuluma i doselili se na ove prostore. Manastir novobečejski je sagrađen kao i većina srpskih crkava i manastira u Banatu, od čerpića, naboja i prošća, a pokriven šindrom, rogozom i trskom. Pretpostavlja se da je razoren septembra 1551. godine pri osvajačkom pohodu Mehmed - paše Sokolovića na Ugarsku, kada je razoren i sam grad.

Mala Pravoslavna crkva - Manastir Foto: L. Lazić

O kasnijoj sudbini ovog manastira malo se zna. Na istom mestu ili u njegovoj neposrednoj blizini sagrađena je mala bogomolja 1731. godine, a osvećena 3. novembra 1733. Osvetio ju je episkop Nikola Dimitrijević.

Sadašnja crkva - manastir sagrađena je 1741-2. godine na istom mestu gde se nalazio razoreni manastir. Oko manastira se nalazilo groblje o čemu i danas svedoče spomenici - krstovi sa zapisima. Crkva - manastir posvećena je Sv. Ocu Nikolaju. Arhimandrit Arsenije Radivojević je 1758. zabeležio, prilikom obilaska parohija Temišvarske eparhije:

Crkva: hram sv. Nikolaja, sagrađena je od cigle, pet prozora staklenih, dvoja vrata tišlerska, na njima brave nemačke, svod od dasaka, bojom molovan, patosna ciglom, pokrivena čamovom šindrom, dva zvona, porta ograđena koljem.

Oltar: sv. trpeza i proskomidija od kamena, krečom obeljena, antimins osvetio ep. Nikola Dimitrijević 1733. novembra 3, odežde i bogoslužbene knjige imaju.

Templo: raspjatije Hristovo, pri raspjatiju obraz Bogorodičan, 12 apostola u sredini, obraz Hristov, 6 prestonih ikona: Hristova, Bogorodična, sv. Nikolaja, Joana Preteče, arh. Mihaila vim. Georgija, dveri - na njima praznik Blagoveštenija, 6 kandila od tuča, dva od srebra.

Pri oltaru: 2 čiraka od cigle ozidana, belim krečom pobeljena, 2 ikonostasa prosta, polijelej od 12 čiraka od tuča, pevnice proste i stolovi za mirisne razne od tišlerskog hudožestva. U paperti (ženska crkva): krstionica od kamena pri steni”.

U crkvi i manastiru služilo se samo o Uspenju Presvete Bogorodice i Pokrovu Bogorodičinom. Kada je 1774. godine sagrađena velika crkva u Novom Bečeju, koja je takođe posvećena Sv. ocu Nikolaju, mala crkva - manastir slavi Uspenije Presvete Bogorodice (Velika Gospojina), a velika Prenos moštiju Sv. oca Nikolaja.

Današnji izgled manastira je sasvim drugačiji nego kada je sagrađen. Crkva je pokrivena crepom, ima jedno zvono, dva su prozora zazidana, ikonostas je od dasaka, a ikone su okačene. Crkva - manastir nikad nije bila živopisana, već samo pobeljena krečom.

Visoke vode Tise često su plavile manastir, sve dok ispred manastira nije izgrađen odbrambeni nasip - dolma. Ni osvajačka ruka, niti vodene stihije nisu mogle da unište manastir. On ponosito odoleva vremenu i ostaje kao svedok prohujalih događaja. Simbol je vere, ljubavi, zdravlja, sreće, dobrote, istrajnosti i sloge.

Svojim skromnim izgledom i toplinom kod svih ljudi stvara posebno duhovno raspoloženje. Služba se u toku godine povremeno održava. U manastir su dolazili, i danas dolaze, vernici sa svih strana, tražeći leka duši i telu. Po predanju, mnogi su uz čvrstu veru i milost Božiju ozdravili: slepi su progledali, hromi prohodali, gluvi pročuli, mnoge rane su isceljene a zarazne bolesti izlečene.

U noći uoči Velike Gospojine, kao i na sam dan Uspenija Presvete Bogorodice i manastir i Novi Bečej blistaju od blaženstva brojnih ljudi.

Crkva se ubraja u objekte od posebne nacionalne vrednosti i kulturne baštine Vojvodine.

Srpska pravoslavna crkva Svetog Nikole - Kulturno dobro od velikog značaja u Vojvodini - II kategorija - Dalekog 12. septembra 1931. Novi Bečej i okolinu zahvatila je do tada nezapamćena oluja, koja je nanela ogromnu štetu. Potopljena je i lađica koja je saobraćala između Starog i Novog Bečeja i tom prilikom se utopilo više od dvadeset lica.

Tada je srušen i vrh pravoslavne crkve u Novom Bečeju. U jabuci srušenog dela tornja nađena je limena kutija puna ulja u kome je bio list hartije na kome je pisalo: “Prilikom obnavljanja ovog čestnog krsta i celoga tornja sa novim krovom, koje se zbilo 1871. godine dana 2. septembra potomstvu našem znanja radi ovo pribeležiti za dužnost držimo: Sveta crkva ova zidana je 1774. godine u vreme turskog rata pod vladom Cara Josifa II, a krst na tornju podignut je zbog ratnih vremena tek 1789. Krst je ponovo pozlaćen i toranj ponovo pokriven kao što je gore označeno 2. IX 1871. Crkvena skupština.”

Međutim, u Prvom shematizmu Temišvarske eparhije za 1897. godinu, stoji da je crkva u Novom Bečeju, posvećena sv. Nikoli, izgrađena u periodu od 1792. do 1796 Dimitrije Ruravac, u Shematizmu istočno- pravoslavne srpske mitropolije Karlovačke, (Sr.Karlovci 1900), navodi 1794. kao godinu izgradnje hrama sv. Nikole u Novom Bečeju. Uzevši ovo u obzir izlazi da je crkva izgrađena čitavih 20 godina kasnije nego što je pomenuto u dokumentu nađenom u jabuci starog tornja.

Novija istraživanja dokazuju da je ikonostas slikan 1814. godine, a podatak o tome nalazi se pod rednim brojem 12 u crkvenom inventaru iz 1841. godine, gde stoji: “Ikonostas (tempel) Bildhauerskim hudežestvom ispreščreni i živopisnimi izobraženijami 814 leta ukrašen v dobrom sastojaniju nahoditsja”. Isti autor zaključuje da je slikarstvo na ikonostasu crkve sv. Nikole u Novom Bečeju bez sumnje proisteklo iz radionice Stefana Gavrilovića. Na takav zaključak ga upućuju naglašene stilske analogije između ovoga rada i ostalih Gavrilovićevih ikonostasa, ispoljene u svim elementima slikarskog izraza svoga doba, u liniji, u kompoziciji i boji.

Dve ikone (raspeće Hristovo i vaskrsenje), koje se nalaze na horu poklonila je (1921) Ruskinja Ljubov Sergejeva Ostrovska, koja je kao izbeglica iz Rusije, posle Oktobarske revolucije nastanila u Novom Bečeju. Ikone je naslikala Ruskinja Aleksandrovna Jearakova, akademski slikar, koja se takođe iz Rusije, kao izbeglica nastanila u Novom Bečeju. Prilikom rušenja vrha tornja novobečejske pravoslavne crkve 1931. probijena je tavanica i uništena ikona (freska) roždestvo Hristovo. Iste godine je učitelj novobečejski Žarko Čiplić izradio novu.

Velikogospojinski dani Foto: S. Malešev

Poslednja restauracija crkve urađena je 1928. godine, kada su obnovljene sve ikone i freske. Ove radove izveli su Vasa Pomorišac i Zdravko Sekulić. Tom prilikom je postavljen i nov pod od belo-sivih keramičkih pločica uvezenih iz Čehoslovačke. Tada je uvedeno i električno svetlo u crkvi. Popravka crkve posle orkana izvršena je 5. oktobra 1931. stavljanjem srušene jabuke i krsta. Toranj crkve pre rušenja imao je šiljast vrh, a zatupljenje je izvedeno kao privremeno “da posluži 10-15 godina do boljih vremena”.

Zvona su, kao što je to bilo i sa svim drugim crkvama, za vreme prvog svetskog rata rekvirirana od strane države i pretopljena za potrebe naoružanja austro-ugarske vojske. Nova su kupljena 1923. godine od livnice Merkur iz Beograda i to: veliko teško 557 kg, do velikog 232 kg, treće takozvano Vladino zvono (po darodavcu Vladi Bajinom) 106 kg i malo 49,5 kg.

Crkva je sagrađena od tvrdog materijala, a dimenzije su joj: dužina 24,5 metara, širina 12 m, a visina tornja 35 metara pre rušenja 1931. godine, posle popravke (1931) 30 metara. Oko crkve se nalazi porta ograđena transparentnom ogradom.

Rimokatolička crkva Svete Klare Asiške - Novobečejski katolici su svoju prvu crkvu, bolje rečeno kapelu, sagradili 1747. godine i posvetili je svetom Vendelu. Pošto je uglavnom bila od naboja, sama se srušila 1800. godine. Na njenom mestu podignuta je nova crkva, građena od 1804. do 1809, kada je završena 31. oktobra.

Spoljašnjost je urađena u baroknom stilu, a unutrašnjost u stilu eklektike sa elementima gotike, baroka i mađarske secesije. Ovo je jednobrodna građevina postavljena uličnu regulacionu liniju. Iz pročelja se uzdiže masivni zvonik. Pročelje ističe plitki centralni rizalit na čijem se vrhu nalazi trouglasti timpanon. Na prozorima se nalaze vitraži. Glavni oltar je bogato dekorisan. Posebno se ističe slika Svete Klare Asiške, rađena u Beču. Na jednom od bočnih oltara je slika svetog Vendela. Drugi bočni oltar je posvećen svetom Nikoli. Pored ovih slika u crkvi se nalaze i dve slike, ulja na platnu poznatog mađarskog slikara Karolja Šefa (Schöff KároIy). Enterijer crkve je detaljno renoviran 1909. kada je i dobio odlike navedenih stilova. Plafon crkve oslikan je 1961. sa četiri slike: Rođenje Hrista, Raspeće, Uskrsnuće i Sveto Trojstvo.

Kulturne manifestacije - Od kulturnih manifestacija koje predstavljaju sastavni deo kulture i načina života stanovništva Novog Bečeja ističu se Velikogospojinski dani, Parada konja i Štrudlijada koji su atraktivni ne samo za domicilne posetioce već i za sve turiste koji se u periodu njihovog održavanja nađu u Novom Bečeju.

Velikogospojinski dani. Praznik Uspenja Presvete Bogorodice u narodu je poznatiji kao Velika Gospojina. Praznuje se 28. avgusta po novom, odnosno, 15. avgusta po starom kalendaru. Četrnaest dana pre ovog praznika počinje Velikogospojinski post. Rođenje Presvete Bogorodice (Mala Gospojina) slavi se 21. septembra po novom kalendaru. Veruje se da je period između Velike i Male Gospojine pogodan za branje zrelih plodova, a da lekovite trave u ovo vreme imaju najlekovitije dejstvo. Bogorodica se smatra zaštitnicom mnogih gradova, a isto tako i zaštitnicom trudnica. Mala pravoslavna crkva u Novom Bečeju, na obali Tise (poznatija kao manastir), slavi praznik Uspenja Bogorodice (iako je posvećena Svetom Nikoli). Otud velikogospojinski vašar baš kod ove crkve.

Parada konja. Davne 1872. godine car Franja Josif je u svom petopregu prošao glavnom ulicom Vranjeva, današnjeg dela Novog Bečeja koji je sve do 1946. godine bio poseban grad. Parada konja, sa posebnim naglaskom na petoprege, jeste podsećanje na ukaz kojim je Franja Josif dozvolio da se u petopregu voze i oni koji nisu kraljevske krvi, što je do tada bilo zabranjeno.

Štrudlijada. Manifestacija u čast omiljene banatske poslastice, održava se u Novom Miloševu, u opštini Novi Bečej. Organizuje ga Kolo srpskih sestara u saradnji sa mesnom zajednicom Novo Miloševo i opštinom Novi Bečej. Svake godine se obara Ginisov rekord u dužini napravljene štrudle, koji je 2009. godine iznosio 18 metara. Veoma interesantne, živopisne, rado posećene i nadasve tradicionalne kulturne manifestacije izuzetno su značajne sa aspekta razvoja turizma u Novom Bečeju stoga se i može sa lakoćom zaključiti da ostvaruju pozitivan uticaj na posetu domaćih i stranih turista i samim time i na ukupno poslovanje hotela „Tiski cvet“.

Novo Miloševo

Arhitektonska kulturna dobra:

• Dvorac Karačonji/Kaštilj - spomenik kulture od velikog značaja

• Kotarka

Verska kulturna dobra:

Novo Miloševo ima tri parohije, tri crkve, i preko 250 godina dugu istoriju crkava. Današnje Novo Miloševo je nastalo 1946. godine, spajanjem dva sela: Beodre i Dragutinova (ranije Karlova). Ujedinjenjem u jednu seosku zajednicu zadržalo se prvobitno parohijalno uređenje. Jedna pored druge žive život dve pravoslavne i jedna rimokatolička crkvena opština.

• Srpska pravoslavna crkva Sv. arhiđakona Stefana, Novo Miloševo (Beodra) - Značajno kulturno dobro

• Srpska pravoslavna crkva Svetog Arhangela Mihaila i Gavrila, Novo Miloševo (Karlovo) - Kulturno dobro od velikog značaja u Vojvodini - II kategorija

• Rimokatolička crkva, Novo Miloševo (Beodra)

Muzejske postavke:

• Muzej Žeravica

Od navedenih kulturno-istorijskih vrednosti u Novom Miloševu izdvajaju se:

• Danas Svetog arhangela Gavrila

• Dvorac Karačonji/Kaštilj,

• Kotarka i

• Muzej Žeravica

Dvorac Karačonji/Kaštilj - Dvorac je sagradio 1857. godine Lajoš Karačonji na svom imanju u Beodri (spajanjem sa Dragutinovom, ranije Karlovo, 1946. nastaje Novo Miloševo). On je najpre u Beodri podigao rimokatoličku crkvu i porodičnu kapelu, organizovao naseljavanje mađarskog življa i izgradio dvorac.

Građen je kao reprezentativan rezidencijalni objekat, koji svojom prostornom dispozicijom, volumenom i arhitektonskim rešenjem zauzima dominantan položaj u prostranom parku. Arhitektonski je oblikovan u dosledno sprovedenom klasicističkom stilu. Izdužene je pravougaone osnove i ima prizemlje i sprat, a prostire se na 3.000 m2. Dvorac je jedan od površinski najvećih dvoraca u Vojvodini.

Dvorac je raspolagao sa više apartmana, balskom dvoranom, regulisanom vodovodnom i kanalizacionom mrežom, posedovao je centralu, poluolimpijski bazen, veliku biblioteku, a ceo objekat je bio opremljen stilskim nameštajem.

U devojačkoj sobi očuvana je drvena rezbarena tavanica. Unutrašnje kameno stepenište ograđeno je oblikovanim kovanim gvožđem. Druga strana sa stepeništem vodi u dugačak hodnik sa kolonadom stubova kružne osnove, sa zazidanim prostorom između njih. Podovi u unutrašnjosti dvorca su obloženi ružičastim i oker kamenom.

Glavna fasada rešavana je simetrično, sa plitkim rizalitima na uglovima građevine koji se završavaju timpanonima. Središnji deo fasade naglašen je dubokim tremom, koji u prizemnom delu nose stupci provougaonog preseka, a na spratnom delu korintski stubovi sa arhitravom, golim frizom i pravougaonim timpanonom. Horizontalnom podelom pomoću venca odvojeno je prizemlje od spratnog dela. Prozori su smešteni u poljima između pilastera koji u prizemnom delu imaju jonske kapitele i polukružne stepenaste frontone, a na spratnom korintske kapitele i pravolinijski profilisane frontone na dekorativnim konzolama iznad prozora.

Prizemna terasa je bila otvorena, a kasnije naknadno zastakljena.

Osim spratnog dela, u dvorcu se izdvaja tavanski prostor (ne celom dužinom objekta), kao i podrumski prostor, na levoj strani dvorca, odakle se pruža i tajni prolaz koji je kažu vodio do starog dvorca, kapele i železničke stanice u Beodri.

U sredinjem delu objekta nalazi se još jedan podrumski prostor, u kome su bili smešteni kotlovi za toplu vodi za kupatilo koje se nalazilo na spratu.

Smešten je duboko u dvorištu, a sačuvana je autentična ulična zidana ograda, rađena u kombinaciji sa gvožđem.

U neposrednoj okolini dvorca, u sklopu imanja, nalaze se pomoćni ekonomski objekti: konjušnice, magacini, štale i odeljenja za poslugu, koji zajedno sa glavnom zgradom dvorca čine arhitektnonski i stilski jedinstven i dobro usklađen kompleks.

Nakon propasti Austro-Ugarske dolazi do propasti porodice, do pljačkanja dvorca i uništavanja bogatstva (skupocenog posuđa, umetničkih slika, biblioteke koja je posedovala preko 2.500 knjiga, vinskog podruma, lovačke opreme, persijskih tepiha i dr.)

Dvorac Karačonji Foto: L. Lazić

Dvorac je tadašnja opština Beodra još davne 1938. otkupila od zagrebačke banke jer negov vlasnik, grof Andor Karačonji, nije mogao isplatiti dugove. Karačonji je tada, osim gubitka imanja i nekretnina, izgubio i titulu grofa, ostavši sa titulom plemeniti. Posle Drugog Svetskog Rata u dvorcu je bio dom za nezbrinutu decu, popravni dom (za žensku decu), osnovna škola i internat učenika u privredi, a zatim i kafana. Dvorac je najgore prošao u periodu kada nije imao vlasnike, što je bio slučaj od 1975. do 1981. godine.

U dvorcu se do leta 2009. nalazila hemijska industrija “Hinom” koje ga je uzelo u zakup 80-ih godina. Iznutra je dvorac prepravljen za potrebe fabrike, ali nije renoviran.

Sa zadnje strane fasada na dvorcu je prilično u lošem stanju.

Dvorac Karačonji (Karácsonyi) stavljen je pod zaštitu države 12. septembra 1968. godine kao spomenik kulture od velikog značaja, ali nije otvoren za posetioce. Rešenjem o zaštiti obuhvačeni su i prateći objekti: veliki žitni magacin, kotarka-ambar za kukuruz, zimska štala-konjušnice, mašinska radionica, upravna zgrada, sve prizemne zgrade u kompleksu dvorca.

Konzervatorski radovi rađeni su 1980, 1985. i 1991. godine.

Kaštilj poseduje dva velika parka - francuski ispred, i engleski (zaštićen 1973. godine) iza zdanja, gde, na 5 ha, postoji mogućnost izgradnje golf terena. U engleskom parku se i danas nalaze ostaci skulptura, spomenika, žardinjere i vaze. U tom delu je podignut i bazen za sakupljanje kišnice, zadržana stara kanalizaciona mreža i staza koja vodi do vidikovca.

Pored kanalizacije, bilo je rešeno i snabdevanje električnom energijom uz mini centralu, a ostaci spoljnih svetiljki se vide na zadnjoj strani fasade prema parku. Postoje podaci da je porodica Karačonji za sopstvene potrebe izgradila i železničku prugu uskog koloseka tzv. “lori“.

Posebna pogodnost kompleksa su termalne vode, koje su pronađene na dubini od oko 1.000 m. Temperatura vode je 70 stepeni Celzijusa, a stručnjaci tvrde da je ima u dovoljnim količinama da se obezbedi zagrevanje celog naselja, kao i punjenje bazena toplom vodom u budućoj banji. Analizom uzoraka termalne vode utvrđena su i njena lekovita svojstva.

Pored ovog dvorca nalazio se i jedan stariji na ulazu u Novo Miloševo od Novog Bečeja, na mestu gde su danas ulice Jovana Popovića i Štrosmajerova.

Fragmenti ove građevine (delovi ograde, stubova, jedan od lavova...) kao i par fotografija je sve što je ostalo da podseća na dvorac. Dvorac na žalost više ne postoji.

Vreme gradnje nije tačno utvrđeno, ali su pretpostavke da je građen u periodu od 1838. do 1842, a izgradio ga je Laslo Karačonji. Bila je to otmena građevina, sa naglašenim ulaznim delom, gde je bio trem na stubovima. Trouglasti zabat završavao je krov terase, koji je nosilo šest stubova kružnog preseka i sa korintskim kapitelima. Ovi stubovi su imali visinu sprata i po, jer je tavanski deo iza timpanona korišćen za stanovanje, a iz njega se išlo u osmostranu, visoku kulu sa satom, koja je služila kao vidikovac. Na timpanonu je bio grb, a na uglovima dve skulpture slične grčkim statuama, koje su držale vrčeve. Stubovi u prizemlju bili su masivni, kvadratnog preseka, povezani lukovima. Dekoracija oko prozora je ista kao i na mlađem dvorcu i činile su je ravne natprozorne grede na konzolicama, iznad prozora sprata i trostruki polukružni lukovi iznad prozora prizemlja.

Ispred trema je bilo mermerno stepenište sa Grafikonma lavova sa krunama, sa svake strane. Rizaliti na uglovima građevine bili su izraženiji nego kod mlađe građevine, izbačeni za dubinu terase i završeni ravnom atikom. Na spratu je bio po jedan petokrilni prozor, a u prizemlju su bila vrata do kojih se stizalo preko niske terase. Oko dvorca su bili ekonomski i pomoćni objekti: praonica, staklene bašte za gajenje cveća i rasada, stanovi za poslugu i radionice. Iza dvorca prema željezničkoj pruzi, prostirao se park površine oko 5-6 hektara.

Veći deo imanja je grof Eugen Jene Karačonji isparcelisao i prodao u periodu od 1905 - 1911. godine. Manji deo imanja, zajedno sa dvorcem, kupio je 1903. godine Franja Merlak. Kako je 1932. godine pokrenuta parnica pred Međunarodnim sudom u Hagu za povraćaj imovine bivšim veleposednicima, između ostalih i porodici Karačonji, Merlak je odlučio da dvorac poruši i proda materijal.

Kotarka - Muzej ,,Kotarka“ je novootvoreni muzej koji se nalazi u Novom Miloševu u veoma neobičnom prostoru. Naime, u nekadašnjoj kotarki (ambar/kotobanja/čardak/koš) izgrađenoj 1834. nalazi se svojevrsni etnološki muzej koji ima oko 4.000 eksponata.

Od 1994. godine počela je rekonstrukcija ovog objekta izradom potrebne dokumentacije. Iste godine se počelo sa prikupljanjem eksponata za zavičajnu zbirku.

Objekat je izdužene osnove, prvobitno građena od drvenih stubova i greda, izdignuta na stubove visine pola metra, postavljena između kolonade zidanih kružnih (dorskih) stubova iz vremena gradnje žitnog magacina.

Sam žitni magacin na obe fasade (prednjoj i zadnjoj) ima rizalit stilski uklopljen u arhitekturu kompleksa, sa veoma jednostavnom „plitkom" malterskom dekoracijom. Sokla horizontalno razdvaja spratove, dok je enterijer magacina sačuvao svoju drvenu konstrukciju.

Sama rekonstrukcija kotarke je započela 2001, a krajem 2006. je uređen deo enterije- ra sa delom stalne postavke. Ispred objekta je u pripremi mali lapidarijum, koji obuhva- ta spomenike iz XVIII i XIX veka.

Posetiocima su danas dostupne tri prostorije u kotarci.

U prvoj prostoriji izložen je urbanističko-građevinski istorijat Novog Miloševa, istorijat grofovske porodice Karačonji (muzej predstavlja deo ambijentalne celine grofoskog dvorca porodice Karočanji, koji datira iz prve polovine XIX veka), prikaz tri crkvene parohije (dve pravoslavne i jedne rimokatoličke crkve), prikaz trgovine, zanatstva i poljoprivrede, eksponati vezani za vatrogasno društvo (osnovano 1889.), kao i celine posvećene dr Đorđu Joanoviću (jednom od osnivača medicinskog fakulteta u Beogradu) i Teodoru Pavloviću (obnovitelju Matice srpske).

Druga prostorija posvećena je izradi i prezentaciji tekstilnih rukotvorina i pokućstva. U njoj se nalaze ćilimi iz XIX i XX veka, peškiri, delovi tradicionalne nošnje, zlatovez, delovi devojačkog štafira, razboj, preslice, stupe za kudelju, motovila za pamuk, pribor za vez i trukovanje (drukovanje), kuhinjski pribor, te brojne fotografije nekadašnjih stanovnika ovog naselja.

Treća prostorija prikazuje gostinjsku (prednju ili ,,čistu“ sobu) sa krevetom, klupom, stolom i stolicama, ormanom i dolovom, krparama i ćilimima i brojnim drugim predmetima koji su tu da zajedno vrate u prošlo vreme i posetiocu dočaraju život ,,gazdačke“ porodice s kraja XIX veka.

Muzej Žeravica - Već više od dvadesetpet godina postoji jedinstven muzej traktora, parnih mašina, stabilnih motora i drugih mašina namenjenih poljoprivredi. Osnovali su ga otac Milivoj i sin Čedomir Žeravica, vrsni i nadaleko poznati majstori-mehaničari.

Porodica Žeravica, već treću generaciju radi mehaničarski zanat. Drže servis za pumpe visokog pritiska SUS motora, a i zvanično su servis nemačke fabrike ,,Bosch“.

Ideja o sakupljanju i čuvanju starih mašina potekla je od Milivoja Žeravice koji je radio kao pomoćnik i majstor na parnim vršaćim mašinama pedesetih godina XX veka. Danas, u posebnoj hali koju su podigli Milivoj i sin mu Čedomir, nalazi se preko šezdeset eksponata, najviše traktora. Nekoliko desetina eksponata se nalaze na salašu, u šupama preko puta kuće, a jedan prelepi stari traktor ,,Robus“ HSCS R 20-22 stoji na betonskom postamentu, kao kralj, ispred nove servisne hale i porodične kuće.

Muzej ,,Žeravica“ je već prepun, a majstor Milivoj namerava da nabavi još nekoliko traktora i samohodnih vršaćih lokomobila sa drešom. Kaže da ima „hiljadu svojih ljudi“ koji mu javljaju čim nađu nešto interesantno po celoj Srbiji.

Većina traktora i lokomobila su u ispravnom stanju, mogu da rade. Neki traktori imaju točkove sa gumama, koji su naknadno ugrađeni, a majstor Milivoj pomno traga za originalnim točkovima. Lokomobile mogu da rade na čvrsto gorivo, ali i na komprimovani vazduh za samo dvadesetak minuta. 

Majstor Milivoj kaže da su se prvi traktori na našem prostoru pojavili polovinom dvadesetih godina prošlog veka. Bili su to američki traktori: ,,Fordson“, ,,McCormic“, ,,Case“ i „Hart Parr“.

Prvi traktor marke ,,Fordson“ (proizveden 1926) nabavio je još 1938. godine deda Milorad, otac majstor Milivoja, ali je isti nekud nestao u posleratnoj seljačkoj radnoj zadruzi, kada su imućnu i uglednu porodicu Žeravica „napredni elementi nove narodne vlasti raskulačili“, tako da im je od imovine ostala „samo jedna vangla brašna“.

U muzeju Žeravica, pored ostalih eksponata, ima i nekoliko zaista zanimljivih:

• Parna mašina- lokomobila „Hofner- Schrantz-Clayton, proizvedena 1925. u Austriji i Mađarskoj,

• Parna mašina-lokomobila ,,Apple“, proizvedena 1928. u Engleskoj,

• Dreš ,,Hofner-Schrantz-Clayton, proizveden 1924. u Austriji i Mađarskoj,

• Traktor „Hart Parr“, proizveden 1914. godine u SAD,

• Traktor ,,Fordson“, proizveden 1924. godine u SAD,

• Traktor ,,Case“, proizveden 1924. godine u SAD,

• Traktor ,,Hurliman“ DKT46L, proizveden 1924. godine u Švajcarskoj,

• Traktor ,,McCormic“, proizveden 1926. godine u SAD,

• Traktor „Buldod Heinrich Lanz“, proizve- den 1930. godine u Nemačkoj,

• Traktor ,,Case“, proizveden 1932. u SAD,

• Traktor ,,Deutz“ F3M317, proizveden 1940. godine u Nemačkoj,

• Traktor ,,Hanomag“ AR-38, proizveden 1941. godine u Nemačkoj,

• Traktor „Robus HSCS“ R 30-35, proizve- den u 1942. godine u Mađarskoj,

• Traktor ,,OHver“, proizveden 1946. godi- ne u SAD,

• Traktor „Allice Chalmers", proizveden 1947. godine u SAD,

• Traktor „Allice Chalmers“, proizveden 1956. godine u SAD,

• Traktor ,,Massey Harris“ , proizveden 1956. godine u SAD,

Traktor ,,Case“, proizveden 1924. godine u SAD, posebno je zanimljiv, jer je na njemu ugrađen poseban kotao za pogon na „Saugas“, tj. na pogon na čvrsto gorivo. Svi stari traktori su na pogon na benzin ili petrolej, bez ikakve hidraulike.

Kumane

Verska kulturna dobra:

• Srpska pravoslavna crkva Sv. arhanđela Mihaila i Gavrila, Kumane - Kulturno dobro od velikog značaja u Vojvodini - II kategorija

Bočar

Arhitektonska kulturna dobra:

• Dvorac Bajić (Ognjanović)

• Dvorac Hertelendi (Bayer)

Verska kulturna dobra:

• Srpska pravoslavna crkva Svetog Arhangela Gavrila - Kulturno dobro od velikog značaja u Vojvodini - II kategorija

• Rimokatolička crkva Svete Katarine

Ostala kulturna dobra (nalaze se van naselja)

• Bazilika Arača - Kulturno dobro od izuzetnog značaja

• Dvorac Sokolac

• Dvorac Rohonci, Biserno ostrvo

• Matejski brod

Od ostalih kulturno-istorijskih vrednosti koja se nalaze na teritoriji opštine izdvajaju se:

• Bazilika Arača - Kulturno dobro od izuzetnog značaja

• Dvorac Sokolac

Bazilika Arača - Kulturno dobro od izuzetnog značaja - Ruševine benediktinske opatije, pokraj Novog Miloševa (nekadašnje Beodre), predstavljaju kulturno-istorijski spomenik od izuzetnog značaja - jedini te važnosti u opštini Novi Bečej. Prema istorijskim podacima smatra se sadašnji ostaci ove romaničke bazilike potiču iz 1228. godine. Podignuta je na mestu na kojem je već između 9. i 10. veka postojala crkva, koja je bila ukrašena preromaničkom kamenom plastikom. Opljačkan je i porušen 1280. godine, dok su kaluđeri pobegli. Šandor Nađ tvrdi da je kraljica Jelena Anžujska obnovila crkvu 1370. i da je tom prilikom izgrađen gotički toranj nad severnom apsidom.

Dok je trajala kao crkva, oko nje je, kroz ceo srednji vek bilo naselje, čije je kuće od naboja i busenja, vreme sravnilo s zemljom. Ostala je samo crkva, romaničkog stila, čija je istorija bila burna i dramatična.

Prvi pisani trag o njoj imamo iz 13. veka, kada je Arača bila benediktinski manastir. Manastirske temelje arheolozi su pronašli sa severne strane crkve, a zabeleženo je da je opat Nikola iz tog manastira 1256. godine učestvovao na crkvenom saboru u Ostrogonu. U najezdi Kumana opljačkana je i porušena 1280. godine. Na papskom spisku desetina spominje se 1332-1337. Po nalogu koji je je 1370. godine dala kraljica Jelisaveta Anžujska, Lajoševa udovica i majka Ludviga Velikog, Arača je obnovljena i od tada verovatno potiče njen gotički toranj koji stoji i danas. Godine 1417. Araču je u posed dobio despot Stefan Lazarević, pa je zapisano da je tada u njoj živeo i despotov namesnik po imenu Brajan. Kao varoš, Arača se u dokumentima pominje 1422. Despot Đurađ Branković dobio ju je 1441, a posle ju je, kao i druge posede, poklonio rođaku Pavlu Birinjiu, sinu bosanskog pograničnog zapovednika. Zapisano je takođe da je u Arači 1450. godine održan sabor torontalske vlastele.

Uoči turskih osvajanja, Arača je naseljena srpskim življem: 1551. godine prepravljena je u tvrđavu, ali je iste godine, za vreme opsade Bečeja, bez borbe predata Turcima. Oni su je svejedno spalili i od tada ovo velelepno zdanje više nije obnavljano. Po pećkom katastigu od 1660. godine, Arača je i dalje srpsko naselje. Napuštena je 1720. godine, a iz ondašnjih izveštaja se vidi da je to bilo zbog kuluka i obaveza. Porodica Sisanji kupuje posed oko manastira 1781. godine, pa Srbi napuštaju mesto i prelaze u atar Vranjeva. Arača je tako bila pustara do 1826. godine, kada to područje naseljavaju Mađari, ali se već posle nekoliko godina raseljavaju po okolnim mestima.

Stručnjaci koji su ispitivali ono što je od nje ostalo, kažu da se na njenim ruševinama uočavaju dve građevinske faze, sa potvrđenom pretpostavkom da je sagrađena na nekim starijim temeljima. Iz vremena kada je bila benediktinska opatija, vidi se mediteranski karakter plana, koji pripada prvoj građevinskoj fazi (kraj 12. i početak 13. vek). Smatra se da je tehnika gradnje preuzeta iz Lombardije. Bazilika je romanska građevina, dok je toranj građen u gotskom stilu. To je bazilika sa tri apside, od kojih je srednja viša i veća, sa masivnim ravnim zidovima od crvene opeke. Apside su raščlanjene na pet strana lučnim arkadama na polustubovima. Na portalu je upotrebljen crveni mermer - na toj zapadnoj strani jedini ukras su portal (koji je imao izvučen zasvođen ulaz na dve vode, slično Studenici) i velika rozeta sa vitroom, od kojeg su pronađeni parčići raznobojnog stakla. U unutrašnjosti crkve su ekspresivni stubovi od sivog peščara, sa kapitelima u romaničkoj biljnoj dekoraciji akantovog lišća; kapitel do same apside ima i figuru Adama koji bere jabuku. Konsole u oltaru imaju pupoljaste akante, a u severo-zapadnom uglu pada u oči konsola u obliku glave. Pod je bio prekriven pločicama od crvenog mermera poreklom iz Piške (kod Estergoma).

Velika rozeta sa vitroom, međutim, spada u razvijenije primere mađarskog graditeljstva kasnog 13. veka. Druga faza u gradnji Arače, iz vremena Jelisavete Anžujske (druga polovina 14. veka) vidna je na delovima gornje strukture, kada je možda obnovljena i rozeta dobivši današnji izgled.

Ne zna se ko je i kada osnovao crkvu Araču. Sondažna arheološka ispitivanja pokazuju da je na mestu benediktinske opatije prethodno bilo neko starije crkveno zdanje. To potvrđuje i kamena ploča koju je 1897. godine otkopao dr Peter Gerece, a danas se čuva u peštanskom Nacionalnom muzeju. Njena preromanička, grubo klesana reljefna kompozicija verovatno pripada 9. ili 10. veku i odnosi se na osnivanje prvobitne crkve. U gornjem delu ploče je muškarac s bradom u odeći sveštenika, desnom rukom blagosilja, a levom rukom drži svitak ili knjigu. Ispod biste sveštenika su uklesane dve glave (oštećene) ktitora crkve, koja je takođe prikazana na drugoj (levoj) strani ploče. Ona je drugačija od današnje građevine, jer se vidi da je to bila bazilika sa atrijumom i zvonarom (čiji su ostaci temelja potvrđeni i arheološkim sondiranjem). Ploča još sadrži figuru osedlanog konja sa sokolom, što govori da su ktitori crkve bili plemenske starešine. Pored glave sveštenika i ktitora, urezan je tekst na latinskom, koji je veoma oštećen. Istraživači su ga različito čitali, ali se slažu da je pored glave sveštenika tekst molitve. S obzirom da je tekst urezan nevešto i veoma nepregledno za čitanje, ima mišljenja da je latinski tekst uklesan naknadno, a ne u vreme nastanka ploče i crkve. Zadnja strana kamene ploče iz Arače je izlizana, jer je kasnije bila okrenuta na gore, služeći kao pod u dvorištu manastira.

Zamršena istorija Arače ostavila je teške tragove na njoj. Postojala je, izgleda, još u vreme primanja hrišćanstva kao crkva namenjena hristijanizaciji slovenskog življa. Dva-tri veka kasnije je tu uzdignuta velelepna benediktinska opatija. I ona je paljena i rušena, pljačkali su je Kumani i Turci, a služila je, povremeno i katoličkoj i pravoslavnoj veri, prepravljana je i u odbrambenu tvrđavu, a završila je tako što su se svi njeni stanovnici zauvek iselili u prvoj polovini 18. veka. Pljačkana je i posle toga: okolno stanovništvo razvlačilo je njene kamene delove i opeku, a svuda oko Arače vidljive su rupe koje su ostavljali tragači za zakopanim blagom. Rušili su je i vetrovi: zabeleženo je da je jaka oluja 13. decembra 1863. srušila neke njene zidove i gornji deo gotičkog tornja.

Galad grad... U staroj literaturi često je navođeno naselje sa utvrđenjem Galad grad, kao i manastir sa tim imenom; prema legendi, piše Milorad Girić, arheolog Muzeja u Kikindi, slovenski knez Glad (u mađarskim izvorima Galad), na obali rečice Galacke u blizini današnje Kikinde, sagradio je veliko zemljano utvrđenje, gradinu koja je bila ojačana palisadom i zemljanim bedemima.

Lokalitet Galad grad nalazi se na krajnjem istoku atara Novog Miloševa na desnoj obali Galacke (danas krak kanala DTD), kraj salaša porodice Đukičin na rudini Gradište. To je humka nastala od ruševina srednjovekovnih objekata. Ostaci odbrambenog rova još se vide, a prilikom oranja izoravani su fragmenti iz 15-16. veka. Sondažna arheološka istraživanja su potvrdila da se tu radi o srednjovekovnoj utvrdi.

Istorija pominje vojvodu Glada i njegovog sina Ahtuma u vezi sa pobunom plemenskih starešina protiv Stefana (Ištvana) Prvog koji im je nametnuo svoju vlast.

U pohodu Mehmeda Sokolovića na Banat 1551. godine, posle Arače, pao je i Galad grad. Ne zna se da li Turci Galad grad uništili odmah, ili nekoliko decenija kasnije, posle velike bune Srba u Banatu protiv Turaka 1594. godine.

Kako je zapustela... Posle vladavine Turaka, za vreme Mersijevog upravljanja Banatom u Velobečkerečkom okrugu, zbog teških uslova za život, čitava sela su napuštena, jer je narod bežao od teškog kuluka i obaveza. To se vidi iz izveštaja išpana Tašnera od maja 1719, u kome se kaže da seoski kneževi odbijaju poslušnost i da i sami beže s narodom. Prema izveštaju Tašnera od 5. maja 1720. godine vidi se da su stanovnici Arače za svagda napustili svoj dom.

Dvorac Sokolac - Dvorac je izgradio Lazar Dunđerski u poslednjim decenijama XIX veka. Dvorac je dobila u miraz Emilija Ivanović, starija ćerka Lazara Dunđerskog, čime on dolazi u ruke doktora Ivana Ivanovića. Čitavo imanje koje se zvalo Veliki salaš obuhvatalo je 3.997 jutara. Nalazi se jugozapadno od Novog Bečeja i na 1,5 km južno od puta Novi Bečej - Bečej sa kojeg se skreće, stotinak metara pre mosta i brane na Tisi. Put se u u blagom luku odvaja od reke, da bi na kraju prišli dugoj aleji, obraslom topolama, gde se nalazi glavna, svečana kapija imanja. Tu je smeštena jedna velika engleska rundela. Tornjevi, kao i stubovi, naknadno su dozidani kada je Lazar Dunđerski već bio vlasnik dvorca. Zadnja fasada ima pokrivenu terasu na visokom postamentu sa šest manjih stubova. Jednostavnost objektu daje četvoroslivno krovište, sa osmatračnicom na vrhu. Dvorac je tipa poljskih dvoraca toga perioda, sa simetričnim rasporedom prostorija i ulaznim holom kao glavnom komunikacijonom prostorijom.

Objekat je plitko ukopan, tako da se u podrumski prostor ulazi kroz staklena vrata i to sa obe strane objekta, jedna naspram drugih. Podrum se koristio za zabavu i razonodu, sa kuglanom čiji se ostaci i danas vide.

U prostranim odajama u dvorcu su sačuvane pločice na podovima, kaljeve peći u svakoj prostoriji izrađene u žolnai keramici (smeđe, zelene i žute boje), kao i originalan nameštaj u duborezu, intarziji i svili, kao i ukrasna tapetarija i svečane sale. Jedino je sačuvana soba Lenke Dunđerski, koja je ovde posećivala sestru, gde se u sobi iznad kreveta nalazi veliki portret, sto sa dve stolice, orman i dva noćna stočića, kaljeva peć i veoma vredan stari kartaški sto od ružinog drveta.

Štalski prostori se nalaze neposredno ispred ulaza u kompleks dvorca. Na ulazu na imanje stoji autentična kapija, a staza sa zemljanom rampom ide sve do ulaznih vrata dvorca. Ograda je autentična, do pola zidana od opeke, a od pola se vide samo ostaci kovanog gvožđa.

Danas je dvorac sa parkom u dosta lošem stanju, iako je deo privatne svojine. U njemu se nalazi dosta originalnih svari iz doba dok su imanjem upravljali Dunđerski. Ovo zdanje, poput mnogih u Vojvodini, svedoči o bogatoj istoriji vojvođanske ravnice.

Zajedno sa ekonomskim objektima, dvorac uživa status spomenika kulture velikog značaja od 2001. godine, a nije otvoren za posetioce. Park koji okružuje dvorac spomenik je prirode od 1974. godine kao Prirodni park ,,Sokolac“ treće kategorije.

Od 1970. korisnik dvorca je bilo PD ,,Sokolac“ Novi Bečej, a danas je u vlasništvu poljoprivrednog gazdinstva ,,BD AGRO“ iz Dobanovaca.

Lazar Dunđerski je pored najdraže ćerke Lenke imao još dve ćerke i dva sina. Jedan od sinova Gedeon je za venčanog kuma uzeo poštovanog političara i pesnika Lazu Kostića. Nakon kratkog boravka u inostranstvu, Kostić se vraća u Vojvodinu i jedino gostoprimstvo mu pruža porodica Dunđerski u svom dvorcu Sokolac.

Videvši je prvi put, Laza se strasno zaljubljuje u mladu Lenku, koja je bila visoko obrazovana devojka školovana u Beču i Pešti. Govorila je više stranih jezika (nemački, francuski i mađarski), svirala je klavir, lepo pevala, bavila se sportom i puno putovala. Tada je imala 21 godinu, a Laza Kostić 50. On se ženi Julijanom Palanački i za kuma uzima Lazara Dunđerskog.

Iza njega ostali su stihovi:

„Pamet me stegnu, ja srce stisnu,

Utekoh mudro od sreće, lud,

Utekoh od nje - a ona svisnu..."

Legenda o dvorcu Sokolac: Vlasnik dvorca Lazar Dunđerski je bio dobar kockar, ali jednog dana je na kartama izgubio i dvorac i imanje oko njega. Protivnik Lazara Dunđerskog je ponudio da bi, ako naravno želi, Lazar mogao da povrati celo imanje samo jednim pucnjem iz pištolja. Naravno da to i nije bio tako lak zadatak jer je morao da pogodi jabuku na glavi svoje supruge. Pored svog rizika da izgubi i ženu i imanje Lazar je prihvatio ponudu. Nanišanio je, zadržao dah i opalio. Lazaru definitivno nije bio dan za kartanje, ali zato za lov itekakav. Nije mu zadrhtala ruka i pogodio je jabuku na glavi svoje supruge i povratio i imanje i dvorac. Supruga mu to nije nikada oprostila i naspustila ga je nakon tog događaja.

paypal PNG24
ako želite da podržite razvoj sajta donacijom

Da li ste znali...

da je najveći domet koji je jedan Srbin postigao, u renomiranim inostranim pozorištima, postigao Joca Savić iz Novog Bečeja.