Prirodne vrednosti

Specijalni rezervat prirode “Slano Kopovo”

Turističko-geografski položaj - Specijalni rezervat prirode “Slano kopovo” se nalazi oko 5 km severoistočno od Novog Bečeja. Prostire se na površini od 976 ha generalno izduženoj u pravcu severozapad-jugoistok, pravcu kojim se pruža i jezero u paleomeandru Tise koje predstavlja središnji deo Rezervata. Rezervat je saobraćajno dobro povezan sa okolinom. Naime, njegovim severozapadnim obodom prolazi put Novi Bečej - Novo Miloševo - Kikinda, a jugoistočnom periferijom put Novi Bečej - Bašaid. Blizina reke Tise znatno doprinosi povoljnom saobraćajnom, ali i turističko-geografskom položaju Rezervata, jer pruža mogućnost uključivanja Slanog kopova u ponudu nautičkog turizma ove reke. U okolini Rezervata se nalaze ostaci bazilike Arača, što je dodatna vrednost u razvijanju turizma ovog kraja.

Reka Tisa

Reka Tisa predstavlja najveći i najznačajniji prirodni hidrografski objekat u opštini Novi Bečej čijim krajnjim zapadnim obodom teče u dužini od 44 km. Radi se o vodotoku koji zahvaljujući svom vodnom bogatstvu, povoljnim plovidbenim karakteristikama i centralnom položaju u Hidro-sistemu Dunav-Tisa-Dunav, ima veliki vodoprivredni i potencijalno veliki turistički, pre svega nautičko-turistički značaj za opštinu Novi Bečej.

Kej na Tisi u Novom Bečeju foto L. Lazić

Opšte karakteristike sliva i vodotoka - Kako je ranije pomenuto, reka Tisa je po površini sliva (157220 km2) i dužini toka (966 km) najveća pritoka Dunava. Sliv Tise lepezastog oblika prostire se na teritorijama Rumunije (47%), Mađarske (29%), Ukrajine (8%), Slovačke (10%) i Srbije (6%). U njegovim granicama izdvajaju se tri morfološki i hipsometrijski različite celine. Procentualno gledano najveću površinu zauzimaju nizijski predeli na koje otpada 45% ukupne teritorije slivnog područja. Po rasprostranjenju slede brdski tereni koji zauzimaju 31% sliva, dok su sa 24%, najmanje zastupljeni visokoplaninski predeli. Deo slivnog područja Tise u Srbiji pripada niskim, ravničarskim predelima. No, ono ipak ne predstavlja idelanu ravnicu nego prostor stepenastog smenjivanja zaravnjenih geomorfoloških jedinica različitih apsolutnih visina (74-143 m a.v.). Sa hipsometrijskog, litofacijalnog, ali i genetskog aspekta u reljefu sliva Tise u Srbiji može se izdvojiti nekoliko velikih reljefnih celina kao što su: peščara, lesne zaravni, lesne terase i aluvijalna ravan glavnog vodotoka. Postoje i manje geomorfološke celine i oblici poput aluvijalnih ravni Tisinih pritoka, zatim dolovskih dolina, lesnih oblika, humova i sl. Od mikrooblika u čijem je stvaranju učestvovala Tisa važno je pomenuti i rečna ostrva od oko kojih se ova reka račva ili koja su u već poodmakloj fazi srastanja sa jednom od rečnih obala. To su: Martonoška ada, Novokneževačka ada, Bačkopetrovoselska ada, Novobečejska ada, Mužljanska (Mošorinska) ada i Titelska ada.

Glavni tok Tise nastaje spajanjem dva manja vodotoka, Crne i Bele Tise kod mesta Rahov u Ukrajini. Izvorišta pomenutih vodotoka su takođe na teritoriji ove zemlje i to u zapadnoj podgorini Karpata, tačnije u podgorini Maramaroš planina koje se nalaze na krajnjem severoistoku slivnog područja. Osim kroz Ukrajinu Tisa još teče kroz Mađarsku i Srbiju, dok teritorije Rumunije i Slovačke svojim tokom samo dodiruje čineći prirodne državne granice ovih zemalja. Kao leva pritoka na teritoriji Srbije naspram Starog Slankamena uliva se u Dunav na km 1214,5. Pre radova usmerenih na skraćivanje toka, realizovanih tokom 19. i 20. veka na srednjem i donjem toku, Tisa je imala dužinu od 1.419 km. Njena današnja dužina je znatno manja i iznosi pomenutih 966 km. Najznačajnije pritoke Tise su: Moriš, Samoš, Kereš, Bodrog i Begej. Na srpskom sektoru toka, osim pomenutog Begeja, Tisa prima sledeće pritoke: Kireš, Zlaticu, Adjansku baru (Budžak), Čik, Jegričku i kanal Bečej-Bogojevo.

Brana na Tisi kod Novog Bečeja Foto L. Lazić

Kroz Srbiju Tisa teče u dužini od 164 km, što predstavlja oko 17% ukupne dužine njenog toka. Na ovom sektoru, gde čini prirodnu granicu između Bačke i Banata, reka ima generalno meridijanski pravac oticanja. Mada je na trinaest deonica (uključujući i pogranični, tzv. Horgoški prosek) Tisa skraćivana i ispravljana, ova reka u našoj zemlji i dalje ima odlike izrazito meandarskog vodotoka.

Da se radi o tipično ravničarskoj deonici toka pokazuje i podatak da Tisa pri niskom vodostaju ovde ima ukupan pad na uzdužnom profilu svega oko 5 m ili prosečno oko 0,028%. Na njen ravničarski karakter ukazuje i koeficijent razvitka rečnog toka koji iznosi 1,41.

Kao posledica ovako malog pada Tisa konkretno u Srbiji ima veoma malu brzinu oticanja čija srednja vrednost dostiže ili minimalno premašuje iznos od 1m/s samo tokom velikih voda. Ovde je svakako važno naglasiti da se nakon izgradnje brane kod Novog Bečeja na km 631 , deonica toka uzvodno od objekta nalazi pod usporom te su brzine oticanja reke na ovom sektoru dodatno smanjene.

Tisa na vojvođanskom sektoru toka ima značajnu širinu i dubinu o čemu svedoče rezultati različitih merenja. Na primer prema B. Božiću (1972) širina Tise u Srbiji u zavisnosti od vodostaja varira od 100 m do čak 2200 m, a dubina po matici reke od 2,80 m do 18,00 m.

Tisa je najbogatija vodom tokom tri prolećna meseca sa najčešćim maksimumima proticaja i vodostaja u aprilu, dok je najsiromašnija vodom tokom tri jesenja meseca sa najčešćim minimumima proticaja i vodostaja u septembru i oktobru. Pri sagledavanju režima Tise u Srbiji važno je naglasiti da je nakon izgradnje brane kod Novog Bečeja ovaj deo toka podeljen na dva bitno različita sektora. Naime, uzvodni sektor se nalazi u veštačkim, odnosno dirigovanim uslovima izazvanim radom brane, dok je deonica toka nizvodno od objekta u tzv. kvazi-prirodnom režimu zbog delovanja isklinjenog uspora Dunava formiranog usled obrazovanja Đerdapske akumulacije.

Apsolutno najviši vodostaji na vojvođanskom sektoru Tise zabeleženi su 2006. godine:

- kod Novog Kneževca = 942 (21. april);

- kod Senta = 926 cm (22. april);

- kod Novog Bečeja = 820 cm (21. april);

- kod Titela = 818 cm (14. april).

Apsolutno najniži osmotreni vodostaji (NNV) na Tisi u Srbiji registrovani su pre puštanja u rad brane kod Novog Bečeja i brane HE Đerdap I:

- kod Novog Kneževca = -220 cm (20. i 21. oktobar 1961. god.);

- kod Sente = -198 cm (11. i 12. oktobar 1946 i 20. i 21. oktobar 1961 god.);

- kod Novog Bečeja = -254 cm (19 - 22. ok- tobar 1947. god.);

- kod Titela = -85 cm (24. i 25. oktobar 1947. god.).

Apsolutno najveći proticaj (VVQ) Tise u merodavnom profilu kod Sente, od 3480 m3s izmeren je 12. juna 1970. godine, a apsolutni minimum (NNQ) od 90 m3s, 26. juna 1993. godine.

Plovidbene karakteristike Tise u Srbiji - Prvenstveno zahvaljujući odgovarajućoj širini i dubini korita i maloj brzini, reka Tisa je na srednjem i naročito donjem toku, i pre realizovanih regulacionih radova, predstavljala prilično pouzdan plovni put od regionalnog značaja. Naime, vekovima unazad Tisa ima važnu ulogu u jeftinom rečnom transportu i na mađarskom i na srpskom sektoru toka. Nakon drastičnog skraćivanja korita i uspostavljanja dirigovanog režima na najvećem delu toka, formiranog usled izgradnje tri brane i obrazovanja odgovarajućih akumulacija, plovidba na srednjoj i donjoj Tisi je postala još sigurnija. Konkretno na srpskoj deonici ove reke uslovi plovidbe su vidno poboljšani posebno na delu toka uzvodno od brane kod Novog Bečeja, gde su inače, pre uspostavijanja uspora, tokom čestih niskih vodostaja plovidbeni uslovi bili prilično nepovoljni.

Prilikom detaljnije analize plovidbenih karakteristika Tise u Srbiji neophodno je navesti nekoliko bitnih ocena u vezi sa ovom problematikom. Naime, prema preporukama Dunavske komisije, baziranim na kriterijumima za klasifikaciju unutrašnjih plovnih puteva Evropske komisije ministara transporta (ECMT), Tisa je plovni put od međunarodnog značaja. Od ušća do brane kod Novog Bečeja pripada IV klasi, a uzvodno od brane pa do državne granice IV klasi plovnih puteva. To znači da od ušća do brane mogu ploviti plovila dužine do 110 m, širine do 11,4 m, gaza do 2,8 m (konvoji do 4,5 m) i nosivosti do 3000 tona. Uzvodno od brane postoje povoljni uslovi za plovidbu plovila dužine do 85 m, širine do 9,5 m, gaza do 2,5 m (konvoji do 2,8 m) i nosivosti do 1500 tona.

Merenjima izvršenih od strane VPI Jaroslav Cerni utvrđene su sledeće kvantitativne karakteristike plovnog puta na srpskom sektoru Tise:

- sektor toka od ušća do brane kod Novog Bečeja (rkm o - 63):

- širina plovnog puta: 87 - 275 m;

- poluprečnik krivine: 500 -12000 m;

- najmanje širine plovnog puta: 87 m (rkm 18+433) i 89 m (rkm 17+160);

- najmanji poluprečnik krivine meren po osovini plovnog puta: 550 m (rkm 26+100 i rkm 27+500).

- sektor toka od brane kod Novog Bečeja do državne granice sa Mađarskom (rkm 63 -164):

- širina plovnog puta: 95 - 263 m;

- poluprečnik krivine: 250 - 25000 m;

- najmanja širina plovnog puta: 95 m (rkm 139+380);

- najmanji poluprečnici krivina mereni po osovini plovnog puta: 300 m (rkm 91+430 i rkm 72+715) i 350 m (km 124+340 i km 83+675).

Sa aspekta razvoja rekreativne plovidbe i nautičkog turizma važno je pomenuti i preporuke Svetskog udruženja za vodne puteve (IWI) prema kojima Tisa u Srbiji zadovoljava sve četiri rekreativne klase: Ra (čamci), Rb (čamci sa kabinom), Rc (motorne jahte) i Rd (jedrilice).

Jedan od glavnih preduslova za odvijanje sigurne plovidbe je dobro obeležen plovni put. Konkretno na srpskom sektoru Tise markacija plovnog puta je na zavidnom nivou. Na ovoj deonici plovni put je obeležen potrebnim plutajućim i obalnim znacima, uključujući i svetlosne.

Glavna prepreka za slobodnu plovidbu Tisom u Srbiji je brana kod Novog Bečeja na km 63 čija je brodska prevodnica usko grlo za plovidbu. Naime, osim što usporava plovidbu, prevodnica svojim gabaritima ograničava i veličinu plovila koja mogu proći kroz profil brane.

Pored brane, potencijalne prepreke za slobodnu plovidbu Tisom u Srbiji predstavljaju i mostovi kod Titela (km 8+700), Žablja (km 38+200), Sente (km 124+000) i Novog Kneževca (km 144+300). No, važno je naglasiti da je na svim mostovima širina plovidbenog otvora između jasno obeleženih stubova dovoljna, tako da je uz praćenje signalizacije plovidba ispod objekata bezbedna.

Dakle, uzimajući u obzir prethodno rečeno, može se konstatovati da je uz striktno pridržavanje postavljene signalizacije na plovnom putu plovidba Tisom u Srbiji bezbedna. No, ta bezbednost može biti prilično narušena tokom ekstremno hladnih zima kada se formira led na reci, kao i tokom veoma jakih, uglavnom letnjih olujnih vetrova koji stvaraju visoke talase opasne naročito za manja plovila. Takođe, i skretanje sa plovnog puta, čak i za plovila malog gaza, može predstavljati veliku opasnost kako zbog vodograđevina (naperi, paralelne građevine, obaloutvrde i dr.) ugrađenih u korito ispod nivoa vode, tako i zbog plićaka nastalih usled formiranja peščanih sprudova.

Pored povoljnih plovidbenih karakteristika i uslova plovidbe na putu afirmaciji Tise kao plovnog puta od izuzetnog značaja u velikoj meri doprinosi i činjenica da je ova reka pritoka Dunava, koji predstavlja deo Evropske vodne magistrale između Severnog i Crnog mora. Na taj način Tisa je preko Dunava povezana sa velikim brojem evropskih plovnih reka i kanala. Intenziviranju plovidbe konkretno na srpskom sektoru Tise, osim pomenute njene direktne veze sa Dunavom, značajno može doprineti i dobra povezanost ove reke sa većinom ostalih plovnih puteva u granicama same Srbije. Naime, tu je naročito važno istaknuti neposrednu vezu Tise sa kanalisanim Begejom i plovnim kanalima u ukviru Hidro-sistema Dunav-Tisa-Dunav.

Narastanju plovidbenog značaja Tise, kao regonalnog plovnog puta, svakako će doprineti i izgradnja 125 km dugog plovnog kanala Dunav-Tisa2 na teritoriji Mađarske. Ovim kanalom, plovnim za brodove nosivosti do 1350 tona, mađarsko Potisje će biti spojeno sa regionom Budimpešte i zemljama u gornjem toku Dunava. Pomenutim hidrotehničkim poduhvatom Tisa će biti čvršće povezana sa mrežom evropskih unutrašnjih plovnih puteva, što će sigurno imati veliki značaj za dodatno oživljavanje plovidbe na ovoj reci kako na mađarskom, tako i na srpskom delu toka.

Pored navedenih prirodnih vrednosti treba pomenuti i:

- Park prirode “Stara Tisa kod Bisernog Ostrva”,

- Spomenik prirode „Hrast lužnjak u dvorištu crpne stanice kod Kumana“,

- Hidrosistem “Dunav-Tisa-Dunav“ i

- Brana na Tisi kod Novog Bečeja


1 Pored brane kod Novog Bečeja, koja je puštena u rad 1977. godine, na sektoru toka u Mađarskoj Tisa je pregrađena na još dva profila, kod Tisaleka (km 518, 1957. god.) i kod Kiškerea (km 404, 1973. god.).

2 Kanal će spajati Dunav kod mesta Dunarasti (20 km nizvodno od Budimpešte) sa Tisom na potezu između Solnoka i Čongrada.

paypal PNG24
ako želite da podržite razvoj sajta donacijom

Da li ste znali...

da je novobečejac Vojislav Turinski je organizovao prvo dečje pozorište u Beogradu.