Naselje je na lesnoj terasi, oko 13 km istočno
od korita Tise. Crkve i manastir su na samoj obali manjeg vodotoka
Crne bare na nadmorskoj visini 80.00 metara. Ova barovita depresija
pripada istoj aluvijalnoj ravni Tise. Visokim vodama naselje je
tokom Crne bare često i gotovo u potpunosti njom okruženo. Ovim
vodenim putem naselje je bilo povezano sa minor koritom Tise.
Koristeći ove pogodnosti, za vezu sa udaljenim krajevima naselje je
koristilo brodove/skele. Na desnoj obali Tise to su Perlek i
Peturrewe /Rokai 1983, 162/, kao i Bechey i Borgyas na istoj levoj
obali reke /Rokai 1983, 154, 155/.
Sa utvrđenjem Bechey na samoj obali Tise,
Arača je bila povezana i sada u rasteru njiva vidljivim
srednjovekovnim putem u dužini od oko 13 km.
Iskopavanja organizovana krajem prošlog veka*
iznela su na svetlost dana nalaz koji će u velikoj meri upotpuniti
znanja o Arači i istovremeno postati zaštitni znak ovog svetog mesta.
Arački kamen ubrzo postaje predmet interesovanja i rasprava,
nagađanja, ali i analiza koje su u najvećoj meri odnose na
razmatranja i tumačenja likova na jednoj od širih strana ploče. U
manjoj meri komentarisana je ornamentika na bočnim stranama iste
ploče.
Brigu o lokalitetu preuzima država, a na
osnovu Zakona o zaštiti spomenika kulture i prirodnih retkosti FNR
Jugoslavije i rešenja od 16. februara 1948. godine »Arača-romanska
crkva u ruševinama kod Vološinova, srez begejski AP Vojvodina ima se
smatrati opštenarodnim dobrom i stavlja se pod zaštitu države sa
njenom neposrednom okolinom.«
U obrazloženju nadalje stoji:»Trobrodna
bazilika, dalmatinsko-benediktanskog tipa podignuta u XIII veku na
temeljima starijih gradnji, crkva Arača dva puta uništavana sačuvala
je do danas neke masivne delova svoje građevine koji mogu poslužiti
za proučavanje kulturne istorije naših naroda.«
Ovoj odluci su predhodila skromna iskopavanja
obavljena 1946. godine /MANO-ZISI 1953, 76-84/.
Obimnija iskopavanja i uopšte zaštita
lokaliteta kao i kozervatorsko-restauratorski radovi obavljaju se u
periodu 1970-1978. godine. Radove organizuje Pokrajinski zavod za
zaštitu spomenika kulture /Vojvodina, Novi Sad/, a njima rukovodi
Šandor Nađ**, arheolog Vojvođanskog muzeja u Novom Sadu.
Konzervatorsko restauratorske
radove, kao i rad na tehničkoj
dokumentaciji organizuje Miomir Petrović, tehničar konzervator
Pokrajinskog zavoda za zaštitu spomenika kulture, uz angažovanje
Milke Čanak, konzervatora Republičkog zavoda za zaštitu spomenika
kulture, Beograd.
U delu Potisja u kome je Arača, već su viđeni
ovako oblikovani temelji. Osim toga to jesu dobra, praktična,
jednostavna i trajna rešenja, izvesno je da su za one koji su
osnivali sveta mesta imali dublja značenja, iskonska tek kasnije
transponovana u ideje hrišćanstva.
Na ovaj način oblikovani su temelji u
Hajdukovu /SEKEREŠ 1967, 150-151/, srednjovekovnom naselju Botra
kod
Bečeja /STANOJEV 1996, 21-23/, kao i neke od temelja manastira
Oroslanoš. Kao i nešto severnije parohijske crkve, naselja
Ópusztaszer i Csengele /HORVÁTH 1975, 347-348; HORVÁTH 1978, 95,96/.
Naše navođenje je svakako nepotpuno, ali je izvesno da su viđene na
širem prostoru Panonske nizije /MESTERHÁZY 1969, 91-94; SZATMÁRI
1998, 76-79, 176-177, 466-469, 483-486, 624-625; JANKOVICH-SZATMÁRI
1998, 673-676; HABOVŠTIAK 1985, 187, 188/.
Bazilika u Arači je trobrodna, tri apside koje
su polukružne i iznutra i spolja. Širina apside srednjeg broda je
oko 4,9 m, a dubina od oko 2,6 m. Širina bočnih apsida je oko 2,7 m,
a dubina od oko 1,4 m. Njihova organizacija, odnosi i dimenzije
brodova, upućuju na parohijsku crkvu. Spoljne mere bazilike, bez
apsida, su 22,8-23,0 m, uokviruju tri broda.
* Iskopavanjem rukovodio arheolog Gerece Peter
1896. godine.
Primedba AK.
** Rođen u Novom Bečeju 1912-1995. Primedba
AK.
Nebojša Stanojev (ARAČA CRKVE NEKROPOLA MANASTIR,
Muzej Vojvodine, Novi Sad 2004)
