|
|
 |
|
Zdela
Glina, rađeno rukom,
bikoničnog oblika,
glačane površine sa
četiri bradavičasta
ispupčenja |
Tragovi stalnih ljudskih naselja
na području novobečejske opštine otkriveni su na Borđošu, Garajevcu i
Matejskom brodu. Metejski brod, kao značajno arheološko nalazište, Rešenjem
Zavoda za zaštitu i naučno proučavanje spomenika kulture NR Srbije 1950.
godine stavljen je pod zaštitu države.
Arheološki lokalitet Matejski brod
nalazi se na oko 6 kilometara severoistočno od Novog Bečeja, na granici dva
potesa: Matej i Šimuđska strana. To je ustvari izdvojeni plato, na samoj
ivici niže lesne terase, elipsastog oblika, veličine 136X50 metara. Na
zapadnoj strani plato se okomito spušta, prelazeći u baru, ostatka
nekadašnjeg rečnog korita Malog Begeja. Na ovom lokalitetu su od 1949-1952.
godine vršena zaštitna iskopavanja i tada je otkriveno sedam neolitskih kuća.
Sve su kuće razdvojene uskim prolazima, što navodi na razmišljanje o
mogućnosti postojanja primitivne urbanizacije. Arheološki lokalitet Matejski
brod je neolitsko naselje koje pripada srednjem neolitu potiske kulturne
grupe, koja se datuje u periodu od 3900-3550. godine pre naše ere. Potiska
kultura obuhvata severno područje naše zemlje sa koncentracijom lokaliteta
između reka Moriša, Zlatice i Tise, sve do reke Galacke koja čini južnu
granicu prostiranja. U poznijim fazama ova kultura se širi na jug duž reke
Tise i to prevashodno sa banatske strane.
|
 |
|
Posuda
Glina, rađeno rukom, bikonusnog
oblika, sa uskim obodom, na ramenu i trbuhu nalaze se po dve
vertikalne bušene drške |
Naselja potiske kulture podizana
su na nešto uzdignutijim delovima terena, pa su zahvaljujući tome bila
zaštićena od visokih voda. Lokalitet Matejski Brod je pretežno ribarsko
naselje na šta ukazuju plitke posude za ribu i tegovi za ribarske mreže.
Nalazi ugljenisanih žitarica ukazuju nam na razvitak zemljoradnje. Razvijeno
u tom periodu je i stočarstvo o čemu svedoči veliki broj nađenih ostataka
životinjskih kostiju.
Plastični ornamenti u vidu nalepka
ili rebara mogu pokrivati površinu po sudu deleći je na zasebne celine.
Ornamentika grube keramike izvedena je tehnikom urezivanja meandoidnih
motiva ili cik-cak linija. Keramika je svetlo mrke, žućkaste,
ciglasto-crvene boje, bez prevlake, često sa tragovima crvenog bojenja.
Kultnu keramiku potiske kulture
čine žrtvenici i zoomorfni poklonici izrađeni u obliku životinjskih glava /bik,
ptica/. Idolna plastika je zastupljena retkim primercima. Karakteristična su
i oruđa koja se izrađuju od kosti, kamena i pečene zemlje. To su pljosnate
kamene sekire, oruđa od kosti, šila, spatule, harpuni kao i alatke od roga.
Poznata je upotreba opsidijana o čemu govore brojni nalazi sa ovog
lokaliteta od koga su izrađeni kremeni nožići.
Detaljnija istraživanja i
proučavanja potiske kulture kao i samog lokaliteta Matejski Brod pružiće nam
više podataka o postojanju i trajanju potiske kulture na našem području.
Višeslojno arheološko nalazište Matejski brod
nalazi sa na elipsastom platou, na
obali nekadašnjeg rukavca Tise, Malog Begeja. Plato je nepravilnog,
približno elipsoidnog oblika, površine oko 3500 m2. Uzdiže se oko 7
m iznad nivoa nekadašnjeg rukavca Tise. Od Novog Bečeja udaljen je 6
km u pravcu severo ― istoka .
|
 |
|
Zdela
Glina, rađeno rukom, koničnog
oblika, grube fakture |
Arheološka istraživanja na ovom
lokalitetu započeta su 1949. godine pod rukovodstvom Š. Nađa,
tadašnjeg upravnika Gradskog muzeja u Zrenjaninu. Istraživanja su
obavljena u kontinuitetu do 1952. godine Posle duže pauze, Narodni
muzej u Zrenjaninu je 1962. godine nastavio sistematska istraživanja
Matejskog broda. Arheološkim radovima, koji su trajali do 1965.,
rukovodio je R. Radišić, kustos Narodnog muzeja u Zrenjaninu.
Zemljište platoa Matejski brod se sa
zapadne strane odronjava skoro celom svojom dužinom (136 m ). Zbog
toga su istraživanja od samog početka bila usmerena upravo na
ispitivanje zapadne polovine platoa, kao najugroženijeg dela
lokaliteta.
Arheološkim istraživanjima je
utvrđeno da su na platou Matejski brod u dužem vremenskom periodu
podizana veća ili manja stalna naselja. Najstarije, verovatno
kratkotrajno naselje nastalo je u srednjem neolitu, tokom pozne faze
starčevačke kulture. Mlađem neolitu pripadaju dva naselja:
vinčansko, koje je nastalo tokom faze Vinča ― Tordoš II, dok je
iznad njega formirano naselje potiske kulture. U okviru tog naselja
istraženo je deset nadzemnih kuća. Plato Matejski brod je bio
naseljen i tokom kasnog bronzanog doba, a zatim je, sve do srednjeg
veka bio nenaseljen.
|
 |
|
Urna
Glina, rađeno rukom, bikoničnog
oblika, sa cilindričnim vratom i razgrnutim obodom |
Po konfiguraciji zemljišta i
hidro-sistemu teritorija Vojvodine pružala je pogodne uslove za
naseljavanje i boravak praistorijskih, posebno neolitskih zajednica.
Uslove za podizanje naselja ptružale su dugačke i uzdignute obale
reka, bara, potoka, lesne terase i grede koje su dominirale dolinama
reka. Ova mesta naseljavana su iz više razloga: blizine vode
neophodne za život, bezbednost od visokih vodostaja i poplava,
mogućnost korišćenja tekućih voda kao prirodnih komunikacija.
Povoljne ekološke karakteristike
uticale su i na izgradnju neolitskih naselja na Matejskom brodu.
Period primitivne zemljoradnje i prvih početaka stočarstva smenjuje
kulture mezolitskih lovaca i skupljača plodova. Sedelački način
privređivanja, vezan za obradu zemlje, uslovljava i podizanje
trajnih naselja. Uporedo sa razvojem zemljoradnje i stočarstva
počinje izrada grnčarije u koju se odlaže i sprema hrana, glačanih
kamenih alatki, izgradnja poluukopanih, a zatim i nadzemnih
stambenih objekata. Istraživanjima na Matejskom brodu detaljnije su
dokumentovani neki od ovih dugotrajnih i složenih procesa.
Matejski
Brod / Snežana
Marinković, arheolog
Narodni muzej Zrenjanin
Fotografija
Dušan Marinković
|
