Izdavačka delatnost, biblioteke i čitaonice

Novi Bečej je imao vrlo skromnu izdavačku aktivnost, iako je imao, prilično rano, ljude visokih intelektualnih kvaliteta. Takva situ­acija je možda doprinela da oni napuštaju Novi Bečej i stvaraju u drugim većim kulturnim centrima u kojima su imali više podrške i lakše dolazili do izvornog materijala.

Kao prvi list koji je izlazio u Novom Bečeju pominje se Törökbecse, koji je uređivao Géza Rósa. Izlazi od 1906. godine jednom nedeljno i to nedeljom. List 1911. godine menja naziv u törökbecse es Vidéke. Izlazi nedeljom. Urednik je Lászlo Jenö, a glavni mu je saradnik Sándor Ernst. List je izlazio sve do kraja prvog svetskog rata

Posle rata, negde 1925/26. godine izlazi ponovo nedeljni list, ali na srpskom jeziku pod nazivom Novobečejac, a glavni i odgovorni urednik bio je Bogoljub Malešev iz Vranjeva. List je bio kratkog veka. Pred izbore 1935. godine izašla su dva-tri broja Novobečejca koji je imao pretežno agitaciono-politički karakter, a urednik je bio Mir­ko Cvejin.

Pored tih listova, mala štamparija Gige Jovanovića u Novom Be­čeju izdala je i nekoliko manjih knjiga, nekih se stariji Bečejci sećaju, a od nekih još postoje pojedini primerci. Tako još postoji A Küzdö Törökbecse 1850—1890, koju je napisao Endre Istvanfi, zatim Alek­sandar Makedonski od 1910. godine, prevod sa staroslovenskog na srp­ski jezik, preveo Žarko Čiplić. U toj štampariji su štampane i prve knjige pesama Bogdana Čiplića, Poljana 1930. godine i dr.

Iako je štamparija Gige Jovanovića bila tehnički skromno op­remljena, ona je ipak bila od velike koristi, jer je zadovoljavala do­bar deo štamparskih potreba. Za složenije i po obimu veća izdanja išlo se u Veliki Bečkerek, Kikindu, pa i u Novi Sad. Knjižara je ot­vorena još 1839. godine.

Prosveta se, sem kroz škole, širila i putem knjige, koja se u No­vom Bečeju, a posebno u Vranjevu, javlja još u drugoj polovini osam­naestog veka. Prema predanju, i zabeleškama vranjevačkog paroha Mi­loša Vlaškalina, oberkapetan vranjevački Lazar Popović je još 1752. godine otkupio od manastira Vrdnika četiri knjige Prologa i poklonio ih crkvi u Vranjevu, a hadnađ Dabić poklonio je 1760. godine crkvi Srbljak. Na ove, u to vreme, najviđenije stanovnike Vranjeva ug­ledali su se imućniji zemljoradnici i zanatlije. Sava Rajković, uči­telj u Novom Bečeju imao je svoju biblioteku, a 1780. godine prepi­sao je Tragediju Cara Uroša V Emanuela Kozačinskog. Polovinom de­vetnaestog veka Mija Vlaškalin u Vranjevu imao je biblioteku sa oko petsto knjiga. Iz tih biblioteka Rajkovića i Vlaškalina pozajmljivane su knjige za čitanje.

Naročito su bile popularne knjige Dositeja Obradovića: Blagi obi­čaji i Sovjeti zdravog razuma. Postoji jedna anegdota koja ilustruje tu popularnost, a koju je zabeležio prota Vlaškalin u Vranjevu.

Dr Milan Petrović, po završetku I razreda gimnazije došao kući a deda ga upita:

— Šta si učio i jesi li pročitao Dositeja? — A kad mu Milan od­govori da nije, deda ljutito reče:

— Lepa mi je to srpska gimnazija kad ti nisi čitao Dositeja.

Pri polasku u drugi razred, zatraži Milan od dede novac da kupi knjige, našta mu ded odgovori:

— Eno idi na tavan tamo su: Blagi običaji i Sovjeti zdrava ra­zuma, šta će ti druge knjige.

Čitane su i knjige Milovana Vidakovića, iako su pisane na srpsko-slovenskom jeziku, a posebno su čitana dela Sterije Popovića.

U želji za širenjem prosvete u narodu, štampane su tzv. knjige za narod. Te knjige imale su popularne cene, pa se pored knjižara i sličnih radnji, u kojima su prodavane, prodaja obavljala i po vašarima i na pijacama. Tako se knjiga popularisala i javlja se sve češća po­zajmljivanja, kupljenih knjiga, prijateljima i komšijama. I Novi Be­čej imao je svog prodavca knjiga namenjenih najširim čitalačkim slo­jevima. To je bio Živa Mirosavljević, po zanimanju ćurčija, koji je svakih pijaca, posle prvog svetskog rata pa sve do privredne krize 1930. godine, na svojoj posebnoj tezgi, na novobečejskim pijacama iz­lagao i prodavao te knjige za narod.

U gradovima se početkom devetnaestog veka osnivaju kasine kao sastajališta bogatijih slojeva, da bi se u drugoj polovini devetnaestog veka javile čitaonice i za siromašnije slojeve i seljaštvo.

Poznati istraživač prošlosti Novog Bečeja, profesor u penziji Radoslav Stojšin, zabeležio je da su Srpske Novine 16. decembra 1938. godine donele vest da je u Novom Bečeju otvorena i počela sa radom kasina u kojoj su čitane novine i knjige na tri jezika.

U Novom Bečeju je 11. januara 1860. osnovano, pod rukovod­stvom Mihajla Šušića, poverenika iz Temišvara, LESEVEREIN (čita­lačko društvo). Upravni odbor sačinjavali su: Ignac Šejbold predsednik, Lajoš Šojnig, Andraš Mravić prvi i drugi upravnici, Janoš Bizek, blagajnik, Đerđ Mihalić, sekretar, Jožef Kreckai, knjižničar i još če­trnaest članova: Bmanuel Rot, Lipot Rohonci, Ištvan Lednicki, Jožef Kepeši, Peter Simić, Edvard Krešković, Miloš Mihajlović, Gustav Krinai, Jožef Cikapriciš, Gustav Poša, Lipot Reiser, Karolj Kaštelji i Otto Broš. Nakon godinu dana na mesto otišlih članova odbora kooptirani su: grof Jožef Betlen i Ferenc Kiš-stariji.

Društvo Leseverin, s nemačkim nazivom i jezikom, nije odgova­ralo tamošnjem romantičarskom raspoloženju Mađara, pa su oni 22. septembra 1861. godine na poziv Ignaca Šejbolda i Jožefa Cikapriciš apelacionog sudije, promenili naziv udruženja kao i nemački jezik zamenili mađarskim. Novo društvo je Olvasóegylet (čitalačko udruže­nje).

Početkom dvadesetog veka kulturni život u Novom Bečeju i Vra­njevu je vrlo intenzivan. Tako se 1900. godine osniva najsnažniji kul­turni stožer Mađara u Novom Bečeju i Vranjevu, posebno između dva se aktivnost odvija sve do kraja drugog svetskog rata. To je bila us­tanova s najbogatijom bibliotekom u Novom Bečeju, a sa svojom ak­tivnošću na području pozorišne umetnosti, ona je predstavljala kul­turni stožer Mađara u Novom Bečeju i Vranjevu, posebno između dva svetska rata. U to vreme radi u Novom Bečeju i Građanska kasina sa svojim knjižnim fondom, ali koja, kao i u prvim godinama svoga ra­da, okuplja bogatije slojeve svih nacionalnosti.

Pored navedenih postojalo je u Novom Bečeju više manjih dru­štvenih knjižica i biblioteka. Tako su sve škole imale svoje skromne biblioteke. Sokolsko društvo, Trgovačka omladina, zanatlijska omladina takođe su imali svoje Knjižnice ili skromnije biblioteke.

Postojale su u Novom Bečeju još dve nacionalne biblioteke ru­skih izbeglica s priličnim fondom knjiga na ruskom jeziku čiji su ko­risnici bili članovi ruske kolonije u Novom Bečeju i profesori i uče­nici Harkovskog instituta iz Novog Bečeja. Ta biblioteka je radila od 1924—1931. godine. Druga nacionalna biblioteka bila je skoro potpu­no zatvorenog tipa a pripadala je jevrejskom društvu HEVRA KADI ŠA.

Nema sumnje da je u Novom Bečeju postojala još krajem devet­naestog veka i Srpska čitaonica, o kojoj — na žalost — nemamo podataka, sem da se na plakatu iz 1937. godine ona pojavljuje sa potpisom sekretara Žarka Čiplića, inače poznatog novobečejskog kultur­nog pregaoca.

U Vranjevu je 1879. godine osnovana Srpska čitaonica u kojoj su se mogle čitati novine iz svih srpskih i hrvatskih krajeva. Pored čitaonice osnovana je i knjižnica koja je sadržala najbolja dela onog vremena i stalno je dopunjavana. Čitaonica i biblioteka postojale su sve do drugog svetskog rata. Kao njeni osnivači zabeleženi su: Miloš Rajković, sveštenik (predsednik), Mladen Boberić (sveštenik), Đorđe Jovanović i Aca Aracki, a za perovođu (sekretara) izabran je Miša Milošević.

Diletantska omladina Napredak u Vranjevu osniva svoju knjiž­nicu 1920. godine.

Posle čitanja knjiga po prelima i poselima se prepričavalo ono što se pročitalo, »i tako se širila prosveta u narodu«.

U Vranjevu je od 1927. godine radilo mađarsko kulturno druš­tvo ROMAI KATHOLIKUS NEPKOR koje je raspolagalo i sa skrom­nom bibliotekom.

Možda je interesantno istaći da je u Novom Bečeju od 1935. godine postojala pozajmna biblioteka vlasništvo Dobrivoja Bate Ćurčića, činovnika i poznatog pozorišnog pregaoca iz Novog Bečeja, koji svo­ju prilično bogatu biblioteku daje na korišćenje uz naplatu utvrđene (skromne) nadoknade za određeni period držanja knjige.

Imali su Novi Bečej i Vranjevo mnogo onih kojima su knjiga i pisanje »prirasli« za srce, pa otuda čitava jedna mala kolonija spisa­telja iz redova, po svojoj prirodi skromnih ljudi, ali po intelektual­nom pregalaštvu u svojoj sredini, a nekada i van nje, čak velikih stva­ralaca.

Pored već pomenutih, Jovan Knežević i Joca Savić, s područja pozorišnog spisateljstva, tu su i Aleksandar Popović iz Vranjeva koji je napisao prvi udžbenik za glumce i reditelje na srpskom jeziku i koji je prevodio mnoge pozorišne komade najeminentnijih nemačkih, mađarskih i italijanskih pisaca. Jene Sentklaraji, član Mađarske aka­demije nauka i Srpskog učenog društva bio je jedan od najazapaženijih istoričara i pisaca o prošlosti Banata. Avram Branković, knji­ževnik, rođen u Vranjevu 1799, završio pravo u Pešti i prešao u Srbi­ju 1830, a već iduće 1831. umro kao opšitnski službenik u malom se­lu Brusnici, inače, rodnom mestu kneza Miloša. Brojni su primeri vranjevačkih učitelja i sveštenika, koji su izašli iz onih klasičnih okvira svoga poziva i vinuli se u sferu »lepe reči« i publicistike uopšte. Tako je Jo­van Nikolić, učitelj iz Vranjeva pisac školskih knjiga; Jovan Gavrilović bio je paroh i publicista i objavio nekoliko interesantnih napisa o prošlosti sela Vranjeva u listovima između dva svetska rata; Milivoj Jovanović, rođen u Vranjevu 1874. godine bio katiheta i književ­nik; Damaskin Branković, arhimandrit Krušedolski, rektor karlovačke bogoslovije, rođen u Vranjevu 1834. Pored bogoslovije završio i prava. Pisao o bračnom pravu, zatim i o srodstvu kao smetnji u braku i dr; Vladimir Torđanski, učitelj (1871), pisac školskih knjiga. Tu je i Vla­dimir Boberić koji je doduše rođen u Srpskoj Klariji, ali čiji su ro­ditelji iz Vranjeva, a on se uvek osećao Vranjevčaninom i u Vranjevu je sahranjen u porodičonj grobnici. On ie bio vladika Bokokotorski i kompozitor, pored sakralnih i svetovnih kompozicija, napisao je i nekoliko pripovedaka čiji se rukopisi nalaze u Matici srpskoj. Taj plamen poneli su iz Novog Bečeja i Vranjeva i Živojin Boškov, Bogdan i Miloje Čiplić, Bogdanka Malešev Čiplić i kao još vrlo mladi oglašavaju se svojim pesmama i proznim delima, da bi uoči drugog svetskog rata zauzeli lepo mesto među mladim književnicima Vojvodine.

Sadržaj

Da li ste znali...

da se kostur glave mamuta sa kljovama, koji je pronađen u Tisi kod Novog Bečeja 1947. godine, nalazi  u Prirodnjačkom muzeju u Novom Sadu?

O gradu