Urbani i ruralni pejzaži Kumana

Ovaj deo knjige obuhvata period od 1891. godine pa do 80-ih godina prošlog veka. Iz svih objavlјenih fotografija u ovoj knjizi dočarano je mlađim generacijama, rođeni posle 70-ih godina, kako je Kumane bilo uređeno - kakav utisak ostavlјa sada iz 14-ih godina XXI veka. Naravno knjiga daje mogućnost starijim generacijama da se podsete kako je to nekada izgledalo. Urbani razvoj Kumana, sela sa prečnikom oko 2 km, imao je zavidnu dinamiku u periodu od 60-ih do 90-ih godina. Ovo se moglo postići jer je Kumane imalo sledeće prednosti:

- lokaciju sela, besprekoran raspored ulica, njihova širina i planski određen prostor samog centra sela. Prednosti ove lokacije su i što se mesto nalazi na nadmorskoj visini od 78 — 81 m. Nedaleko od sela površina se spušta prema Novom Bečeju, sa severne strane, i prema Tisi sa zapadne strane /Mali i Veliki rit/, i što je sa istočne strane, u ataru prolazila jaruga - udolina gde se sada nalazi kanal DTD. S obzirom da se Kumane nalazi na peščanim oazama, a u gornjem površinskom delu pesak pomešan sa ritskim zemlјištem, ovo selo je poznato po glinastom blatu u kišnim danima.

- Nukleus sela čini pet pravih ulica pravca sever - jug i pet poprečnih ulica pravca istok - zapad. Prvih deset ulica nastalo je prvo i zauzelo skoro čitavo ovo uzvišenje. Za dalјe širenje je bilo malo mesta. Zato su periferne ulice uže, neke su povijene, a placevi su mnogo manji nego u centralnom delu sela. Više prostora je bilo samo na severnoj periferiji na kojoj su, u blizini železničke stanice, izgrađene još dve ulice. Sve ulice u selu seku se pod pravim uglom. Pet načelnih i pet poprečnih ulica planski su građene i izuzetno pravilno ograničavaju blokove - placeve u obliku pravougaonika. Kada se pogleda panoramski snimak sela, jasno se uočavaju četvrti kojih ima četiri. Prvobitne četiri četvrtine naselјa, četiri „frtalјa“, kako se nekada govorilo, dobijene su presecanjem dve glavne ulice. Svaka četvrtina podelјena je na još četiri bloka, istih dimenzija. Ova prvobitna mreža ulica sačuvana je do danas i predstavlјa jezgro naselјa.

- Ulice koje prolaze sredinom sela, pravcem sever - jug /ul. narodnog heroja Ljubice Odadžić/ i istok - zapad /ul. Maršala Tita/ su glavne ulice. One su najduže u selu, dovolјno široke da se njima odvija saobraćaj u oba pravca. Na mestu gde se seku ove dve ulice, smešteno je središte, centar sela.

- U centru sela nalazi se pravoslavna crkva, Osnovna škola „Milan Stančić - Uča“, Predškolska ustanova - vrtić „Milenko Titin", zadružni dom, ambulanta, apoteka, penzionerski dom, trgovinski centar, ugostitelјski objekat, pošta i stambene zgrade. Ono što je karakteristično za selo je da se na samom raskršću u centru sela nalazi spomenik posvećen palim borcima u Drugom svetskom ratu, a otkriven je 1. juna 1952. god. Do tog vremena, oktobra 1951. g. nalazio se veliki krst pravoslavne crkve, podignut 1889. god. Od tog perioda krst se nalazi u crkvenoj porti.

- Parkovske površine u samom centru naselјa su skromne, i mogućnosti za njihovo proširenje, na lokacijama gde su formirane i nisu velike. Više slobodnog prostora za formiranje parkovskih površina ima oko fudbalskog igrališta, kao i u bloku preko puta od njega /jamure/.

- Fizionomija sela razlikuje spolјašnju i unutrašnju strukturu. Spolјašnju fizionomiju čini silueta naselјa, visina zgrada, raspored zgrada i karakteristični odnosno markantni objekti u selu. Unutrašnju fizionomiju čine: visina zgrada, njihov razmeštaj, korišćeni građevinski materijal, starost zgrada itd. Kumane je izrazito planski nastalo naselјe, što se može zaklјučiti i na osnovu pravilno podelјenih parcela među doselјenim stanovništvom. Svaka kuća u Kumanu imala je isti plac, veličine 1-2 lanca sa ulice, sa 6 lanaca po dubini, a zemlјa se delila tako što je kolac udaren na sredini sela i onda se razmeravalo na sve strane. Danas ova veličina placeva nije sačuvana zbog deobe unutar porodica, ali je zadržana ortogonalna šema.

- U spolјnoj fizionomiji najimpresivniji element je silueta naselјa. Ova odlika je potpuno tipična za banatska sela. Nјu određuju niske kuće i mala gustina gradnje. Ono što je uočlјivo prilikom približavanja selu iz pravca Melenaca, a remeti monotomiju niske gradnje, je jedino crkveni toranj u centru sela, visok 37 metara. Osim toga ističu se visoke zelene površine koje zasenjuju pojedine kuće na periferiji sela.

Ulaz u popovsku kuću Kumanu 1891. godineKumane je sačinjeno, uglavnom od prizemnih, jednospratnih ili dvospratnih kuća. U različitim delovima sela smenjuju se nove spratne i stare prizemne kuće. Znatan deo kuća u Kumanu je bio od naboja i čerpića jer su građene tokom XIX i početkom XX veka. One koje su građene posle Prvog svetskog rata, najvećim delom su od cigle. Novije kuće građene su od kvalitetnijih i savremenijih materijala. Kuće u Kumanu se javlјaju u ovim tipovima: „na brazdu - dužne“, "uz put preke“, nove kuće koje su građene po građevinskom planu i višespratne zgrade. Kuće "na brazdu“ okrenute su svojim stambenim prostorom na ulicu. Sve kuće su prizemne sa dužinom 10 - 20 metara. U prednjem delu je velika soba, potom obično kuhinja i u nastavku jedna manja prostorija. Od dvorišta su odvojene hodnikom. Na njih se prema unutrašnjosti dvorišta nastavlјaju pomoćne prostorije: štala, šupa i ostale ekonomske prostorije. Iza ekonomskog dvorišta se nalazi bašta. Najveći broj ovih kuća izgrađen je od naboja i čerpića. U prošlosti su bile pokrivene trščanim krovovima. Čerpić je pravlјen od blata i pleve i nije se pekao već se sušio na suncu. U Kumanu i dalјe postoji veliki broj ovakvih kuća, ali je trščani krov zamenjen sitnim crepom ili u novije vreme velikim crepom. U Kumanu su očuvane brojne kuće sa lepim fasadama, brojnim ukrasnim detalјima na zabatu, natpisima koji govore o vlasniku kuće, godini izgradnje. Takođe brojne su kuće sa oronulom, zapuštenom fasadom, veoma često bez stanovnika. Postoji par kuća koje, svakako ne ostaju neprimećene, sa renoviranom fasadom, sređene sa ukusom, a par takvih nalazi se i u glavnoj ulici. Kuće „uz put“ takođe se javlјaju u znatnom broju. Građene su od čvrstog materijala, cigle, betona, a negde i kamena. Naravno da među njima ima i onih mešanih sa nabojem i ciglama. Duža strana ovih kuća okrenuta je ulici sa dve ili više soba sa trokrilnim ili četvorokrilnim prozorima i kapijom pored kuće. Prostorije koje su okrenute dvorištu služe kao kuhinja, ostava, kupatilo, trpezarija i sl. Kod ovih kuća dvorište se sastoji iz dva dela. U prednjem delu zelenilo i cveće, a drugi deo dvorišta služi za štalu, svinjce i druge ekonomske zgrade. Iza ovog dela nalazi se bašta. Nove kuće su sagrađene od cigle ili sličnog materijala po građevinskom planu. One predstavlјaju modifikovane starije vojvođanske tipove kuća, dok druge nemaju nikakve sličnosti sa njima. Većina kuća zadržala je tradicionalne visoke ogradne zidove sa metalnim kapijama, a neke imaju niske metalne ili drvene ograde u dužini kuće, koje otkrivaju dvorište. Sve kuće se danas grade prema urbanističkom planu sela, a za gradnju pomoćnih zgrada u selu niko ne traži dozvolu. Napuštenih i urušenih kuća u selu je dosta, jer mladi lјudi odlaze u grad, a ostaje starije stanovništvo i posle njihove smrti, kuće ostaju prazne. Nјihovi vlasnici uglavnom ne žive u Kumanu. Ima i kuća koje su nastanjene, ali se ne održavaju zbog besparice ili nemara vlasnika. U tim kućama uglavnom žive samačka domaćinstva ili, čak, niko ne stanuje. Za brojne urušene kuće potrebna je dozvola da bi se srušile do temelјa, ali je to skupa „rabota" pa se vlasnici teško na to odlučuju. Svaka fotografija kuće odlikuje se florom - bilјnim svetom, naročito, voćkama i drvećem od bagrema do jablanova, topola, javora, lipe, breza, ponegde i ukrasnim šiblјem, tetali, šimšira, tamarike, jela, borova i drugih vrsta. Posebno su značajne fotografije kojima su prikazani: vetrenjače, ulični i atarski bunari, pruga, stari hrast, ograda ispred škole i Zadružnog doma a bila je i oko spomenika palim borcima, pa na prostoru ispred sadašnje robne kuće. Zna se da je u kišnim danima bilo puno vode i blata po ulicama i da se teško kroz njih prolazilo. Oko sela su bile velike vode u 1941. i 1942. godini, pa su lјudi mogli do salaša ili nekih njiva stići samo na konjima ili čamcima.

Kumanačke vetrenjačeNa tim slikama vidimo i gde je bila i kako je izgledala drumarnica na putu za Novi Bečej, pa panorama druma i okoline ka Kumanu od Melenaca i ka Novom Bečeju od Kumana. Kako je izgledala opštinska zgrada iz dvorišta, kao i park u prvom delu sadašnjeg parka u centru sela, kao i bivša zgrada organizacije Socijalističkog saveza radnog naroda /SSRN/. Tu je i jedinstvena tvorevina prirode - hrast iz familije lužnjaka koji se nalazi u dvorištu crpne stanice pored banatske obale reke Tise. Ova oblast katastarski pripada ataru sela Kumana, novobečejske opštine. Zaštićeni prostor se u celini nalazi u posedu vodoprivrednog preduzeća „Gornji Banat” iz Kikinde. Hrast je realitet u ovom delu Balkana, i po elaboratu Zavoda za zaštitu prirode Vojvodine najlepši je primerak ove vrste u Vojvodini. Hrast lužnjak veoma je rasprostranjen u većem delu Evrope, od Atlantskog okeana do Urala, pa se može naći i na severnom delu Afrike. I pored nekadašnje rasprostranjenosti na terenima u Banatu jedini je još on opstao iz perioda od pre tri stotine godina, koliko se procenjuje njegova starost. Naime, u vremenu njegovog nastanka područje Banata je bilo znatno bogatije šumama i lugovima nego sada. Geografske karte toga vremena, kao i zabeleške putopisaca, nedvosmisleno potvrđuju bogatstvo u šumama ovog područja. Pored močvarnog terena i stepskih predela, šume su pre znatnijeg naselјavanja lјudi ispunjavale ove prostore naročito na transferzali sever-jug, a pogotovu u priobalnim delovima Tise. Seča šuma je decenijama bila tiha bez “svedoka i računa”, kao što se to i danas radi. Pravo je čudo kako je on opstao do današnjih dana. Međutim, poslednjih desetak godina biološki potencijal ovog svedoka istorije postepeno se gubi. Ovo se naročito može proceniti jer je bujnosti njegove krošnje opala i to obični posetilac odmah uočiva. Hrast, iako plodonosan, izgubio je nekoliko vitalnih grana. Par njih je presekao grom silovitim udarima, dok je nekoliko njih postepeno stradalo od najvećeg neprijatelјa, a to su insekti. Na severo-zapadnom delu stabla vidi se stotinak rupa koje su izbušili paraziti, te je njegovo tkivo zabrinjavajuće ugroženo. Crvotočina je učinila da se za nekoliko godina obruše pet grana koje direktno izlaze iz stabla. Verovatno bi detalјnija ispitivanja (sondiranjem i sl.) otkrila znatne pukotine, erozije i "pećine” unutar debla. No, i pored ovoga, mišlјenja stručnjaka za šumarstvo je da se on nalazi u relativno dobrom stanju, ali da je potrebna sanacija i mere za sprečavanje njegovog propadanja. Nekoliko zgrada koje ga okružuju su objekti crpne stanice koji potiču iz 19. veka i u njima je očuvana tehnologija pumpanja vode iz reke Tise u obližnje kanale.

Nekoliko urbanih pejzaža verodostojno dočaravaju centar sela toga doba. Prvi prikazuje popovsku kuću u kojoj je u to vreme stanovao paroh Stevan Mirković sa suprugom. U prednjem planu je krst “na sred sela” koji je tu podignut neku godinu ranije (1889.). Desni gornji kolaž prikazuje seosku crkvu sa lјudima koji su se tu okupili da se slikaju. U levom delu kolaža (sl. 14.6) vidi se deo porte i deo osnovne škole. Levi, donji kolaž prikazuje, takođe, krst iza kog se prostire blatnjavi put za Melence, dok je u desnom planu opštinska kuća. Bandere su postavlјene zbog trasiranja telefonskih žica. Preostali pejzaž prikazuje izgled stare škole kao lepo okrečenu zgradu. Taj školski objekat je izgrađen 1864. god., dok je drugi deo, koji se prostirao prema crkvi, kasnije podignut 1903(6). god, i ovde se ne vidi. U levom je kuća “na lakat” i za sada se ne može sa sigurnošću utvrditi čija je bila u to vreme. Zna se da je kasnije tu podignuta “Cukina” kuća, a pre toga je verovatno pripadala staroj kumanačkoj trgovačkoj familiji Miškovića (Kapamadžijinih). Razglednica je štampana u Budimpešti, i pripada seriji iz koje je i razglednica prikazana u odelјku o pravoslavnom hramu.

Šta je značila zimska idila po ulicama ili u centru sela. Kakve su bile Spasina i Sejina trafika, gde su se postavlјale plakate za filmove, gde je bila postavlјena cirkuska šatra i gde se i kako sušio čerpić da bi se posle pekao u ciglu? Snimci Kumana iz aviona iz više strana - pravaca i kako je izgledao kolaž razglednica Kumana iz 1972. godine. Svaka fotografija je svojevrsni umetnički izraz, trenutak inspiracije i obezbeđenje identiteta individue i društva. Namera lica koja su dala ove fotografije imala je dugotrajan smisao, da se ovekoveči sadašnjost koja će svakako brzo postati prošlost. Oni su bili vizionari svoje ideje, svog posla. Zbog toga su i sačuvane u mnogim porodicama, koje su bile njima duhovno bogatije čuvajući ih jer su znale koliko im to znači. Koliko su puta samo prelistane, izmešane ili u albume poređane? I uvek su od početka to lјudi radili, nekada sa osmehom, a bilo je i suza. Često pokazujući i govoreći mlađim naraštajima šta fotografije znače, ko je i šta je na fotografijama.

Tags: ,