Pravoslavni hram, objekat Vodice, spomenici i kapela

Selo Kumane na staroj lokaciji je imalo već 1758. godine crkvu od busenja, pokrivenu čamovom šindrom, a svod je bio od dasaka, prefarban plavom bojom. Porta je bila ograđena trskom. Crkva je posedovala desetak ikona, među njima i ikonu svog zaštitnika Arhistratiga Mihaila. Popovi su bili Jovan Veselinović, rođen 1733. godine u Pivnicama, i Stevan Marinković, rođen 1736. godine u Senti.

U periodu od 1767. do 1768. godine jedan od najvećih slikara srpskog baroka i rokokoa, Teodor Ilić Češlјar slika prestone ikone: Isusa Hrista, Bogorodicu sa Hristom, Arhangela Mihaila, koje su kasnije pripale kumanačkom ikonostasu. U našem hramu se nalaze još dve ikone, koje je poklonio Ilija Češlјar (slikarev stric), povodom smrti slikareve, no ne stoji da ih je Teodor i slikao, pisao je još u prošlom veku, paroh kumanski Stefan Mirković. Češlјar je u kumanačkoj Crkvi ostavio PLAŠTANICU „za spomen svojih roditelјa" /koji su jedno vreme živeli u Starom selu/ svoje prvo sačuvano delo PLAŠTANICU rad na purpurnoj svili /88x74 cm/ na kojoj su zlatom i bojama slikane figure i ornamenti. PLAŠTANICA se sada nalazi u Vladičinom dvoru u Vršcu, dok su ikone izložene u Galeriji Matice srpske u Novom Sadu. Godine 1823. je započeto zidanje hrama u Kumanu, a dotle je služba održavana u školskoj dvornici. Ipak, iz dana u dan je rasla crkva, veća nego što su meštani mogli i da zamisle.

Mnogi Kumančani su tada živeli u niskim, neudobnim kućama, a odvajali su znatna sredstva za svoju crkvu, koja je postepeno građena i ukrašavana u barokno - klasicističkom stilu, za ono vreme prilično raskošno. Selјački stalež snosio je verovatno najveći teret oko podizanja i kasnije umetničkog opremanja crkve. Kako pišu Novine srpske, izdavane u Beču 1817. godine, naši preci kažu da će priloge davati „svake godine i preko celog života". Prvo je završen crkveni brod, a tek kasnije podignut je toranj, pa se smatra da je te 1834. godine crkva bila završena. Značajnu ulogu u pripremama kao i tokom izgradnje hrama do njegovog konačnog završetka, imao je paroh Atanasije Veselinović. Od 1842. do 1846. godine braća Mihajlo i Lazar Janić su rezbarili ikonostas crkve u čijem se stilu meša barok sa dominacijom klasicizma. Posle podizanja Crkve i postavlјanja Janićeve konstrukcije oltara Kumančani su nastojali da obezbede ikone. Crkvena opština je sklopila ugovor za slikanje ikonostasa, sa već proslavlјenim živopiscem i ikonopiscem Temišvarske eparhije, Nikolom Apeksićem. Slikarske poslove Apeksić je započeo 1854. godine, a završio dve godine kasnije. Apeksić je naslikao ukupno 47 ikona. Slikar je, osim ikonostasa, naslikao na svodu soleje monumentalnu zidnu kompoziciju Sveta trojica sa jevanđelistima. Od pet njegovih slika na svodu interesantna je ona gde se Isus obraća Mariji Magdaleni i levom rukom drži ašov. Na ikonostasu je slikar rasporedio 37 ikona. Ikonostas je završen i pozlata i živopis 16. novembra 1854. godine. Godine 1913. Crkva je obnovlјena i spolјa i iznutra - preduzimač je bio Dimitrije Đukanov iz Mokrina - slike je obnovio unuk Nikole Apeksića, izradivši i dve nove ikone: Hristos i Samarjanka i Hristos sa učenicima na moru /akademski slikar Stevan Apeksić, stanovnik modoški, danas Jaša Tomić/. Zidno slikarstvo je i ovde obnovlјeno 1908. godine. Stevan Aleksić ga je popravlјao i neke scene čak i sam preslikao.

Srpska pravoslavna Crkva u Kumanu poseduje četiri retke knjige koje su, kao spomenici kulture, zaštićeni zakonom: OKTOIH štampan u Kijevu 1628. godine, PRAZNIČNI MINEJ - Božidara Vukovića, venecijansko izdanje iz 1538. godine i USTAV BOŽENSTVENI, rukopisni službenik, knjiga pisana rukom u dužim vremenskim razmacima, puna raznih zabeležaka od mnogih autora i iz raznih godina 17. i 18. veka i udžbenik NOVAJA SERPSKAJA ARITMETIKA - prepis knjige autora Vasilija Damjanovića, štampane u Veneciji 1765. godine. Ovo je najstarija knjiga ove vrste na našem jeziku i čuva se u Odelјenju retkih knjiga Matice srpske. Zatim tu je i ANTIMINS štampan u Beču za vreme patrijarha Arsenija IV.

Vodice

Prva „Vodica“, kako se pouzdano zna, nalazila se na jednoj leniji prema selu Tarašu, u blizini bare „Crvenka“, tj. u potesu „Vanja“ - koji jednim delom predstavlјa veliku livadsku površinu, prostirujući se od Kumana do Taraša. Ovu „Vodicu“ verovatno su koristili i Tarašani i Kumančani, još dok su meštani Kumana živeli u starom selu, pa se s obzirom na poštovanje svetih mesta taj običaj očuvao i dolaskom meštana u novo, sadašnje, Kumane. Druga „Vodica" bila je prema Melencima u „Malom selištu", dva kilometra od sela u delu kanala koji ide od Melenaca pored pruge. Koristila se nakon preselјenja sela sa stare na novu lokaciju, pa sve do 28/15. juna 1926. godine.

Ova „sveta“ voda predstavlјala je, u stvari, lekovitu vodu kasnije čuvene Banje Rusande. Vode Rusande prostirale su se nekada sve do periferije Kumana. Treća „Vodica“ kod nekadašnjih vetrenjača ispod „Malog rita“, na oko 500 metara od sela, na njivi pok. Žive Lazića /nazarena/. Osvećena je na Vidovdan 1926. godine. To je ustvari bio izvor. Tokom 1910. godine odlučeno je da se na vodici pokraj „Malog rita“ ozida svod i postavi ikona pošto vernici "dolaze na to mesto sa verom da tu leka nađu". Nakon ovih radova, kasnije, vodica je osvećena.

Nedelјom i crkvenim svecima po podne, narod se uvek okuplјao oko ove vodice. Verovali su da sveta voda ima moć izlečenja: išijasa, očiju, kože, reume, kostiju, mišića, paralize, epilepsije i sl. Bolesti. Na „Vodicu“, iz raznih delova Vojvodine, Srbije i Hrvatske, su dolazili vernici dan uoči praznika ili u ranu zoru na sami praznik, uzimajući iz nje svetu vodu i prali obolela mesta i delove tela, ili čak i pili u umerenim količinama. Odlazeći uzimali su, po njima, dovolјne količine ove vode i odnosili svojim kućama da bi je i tamo koristili.

Po predanju ima mnogo bolesnika koji su se izlečili koristeći ovu svetu vodu. Posle Drugog svetskog rata vodica se redovno održavala ali u 60-im i 70-im godinama ona je zapuštena, pa su je tek 1985/86. godine braća Miodrag i Ivan Milosavlјev „Kapetanov“ obnovili i postavili krov i zabat. Ali, desetak godina kasnije neko je, iz obesti, sve to porušio tako da se u zadnjim godinama ni ne koristi. U zadnjih par godina Kumančani su primetili da na jednom mestu suzi voda, i da bi bilo dobro da Crkva ili neko od meštana, ovo sveto mesto obnovi.

Napomena: Više podataka o crkvi i vodici može se naći u knjizi Stanovništvo i vera u kumanu, autora Milana R. Varadinca.

Radnom akcijom pojedinih Kumančana izgrađena je 1997. godine kapela na groblјu, na istom mestu gde je do te godine bila grobareva kuća. Nekada se, nekih 1900-ih godina, na groblјu nalazila i kuća tzv. ŠPITALJ - gostinska, gostolјubiva, bolnica, utočište bolesnih i siromašnih.

Kapela je kompletno opremlјena i mesingani krst postavlјen na zabatu 2002. godine. Osveštana je 2007. godine. Projekt Kapele je izradio Fabijan Andraš iz Novog Bečeja. Najstariji spomenik na groblјu je iz 1830. godine i pripada nepoznatom stanovniku Kumana. Ovaj mermerni spomenik je više od polovine ukopan - treba da se izvadi - podigne iz zemlјe, očisti - osveži i betonira, kako bi bio u svojoj veličini i da se zna koje tu sahranjen. Na sadašnjem groblјu 2003. godine Duško J. Češlјarov i Goran R. Vioglavin su angažovani od Mesne zajednice Kumane i popisivali su grobna mesta i broj sahranjenih. Po završenom snimanju predali su svu dokumentaciju Mesnoj zajednici, ali se sada ne zna gde se nalazi. Zbog toga se ne može reći koliko je Kumančana sahranjeno.

U groblјu su sahranjivani: Srbi, Mađari, Romi, Jevreji, Rusi, po neki Makedonac, Slovenac, Hrvat i Crnogorac. Vernici su: pravoslavci, katolici, nazareni, adventisti i dr. Starost sahranjenih je od nekoliko dana do 106. godina.

Po obrazovanju su bili: bez škole, sa 2-4 razreda osnovne i zanatske škole, srednje, više škole i fakulteta raznih zanimanja - profesija. Uzroci sahranjivanja su: umrli prirodnom smrću, lično oduzimanje svog života, ubistvo od drugih, poginuli u ratu, strelјanje, nesrećni slučajevi i zbog drugih razloga. Najviše je sahranjivano sa sveštenikom, a zatim pogrebnom muzikom - fujašima. Veliki broj lјudi je umro od kolere 1873. g. njih 80. Kada je novembra 1918. g. austro-ugarski oklopni voz nasumice mitralјirao kumanski atar - bilo je 21 žrtva. U Pančevu je 10. marta 1942. g. strelјano 73 Kumančana, a 14. marta 1942. g. još 50 (izvor iz rada Anketne komisije za utvrđivanje zločina okupatora). U Kumanu je 7. novembra 1945. godine nova komunistička vlast, strelјali 12 Kumančana. Strelјani Kumančani u Pančevu nisu sahranjeni u groblјu Kumana, već u zajedničku grobnicu kod sela Jabuka.

Na grobu Ljubomira Čolića, koji je umro u Mitrovačkoj kaznioni, nalazio se sve do 1980. godine žičani kostur venca koji su mu prijatelјi i rođaci poslali, a i napravili drugovi iz Mitrovačke kaznionice. Grobar je imao nadimak Car. Pričalo se kako je Car, kad se opije, uzvikivao: "Ko ne voli socijalizam, neka dođe kod mene u carizam!'.

Tags: ,