Još jednom o Novobečejcima i srpskom pozorištu

Novi Bečej i Vranjevo imali su pojedinaca kojima se može ponositi, ne samo ova, nego još i mnoge buduće generacije, ali - na žalaost - njihova imena u današnjem Novom Bečeju nisu ničim obeležena, niti se održavaju skupovi posvećeni njima i njihovim delima.

Izuzetak je samo velikan Josif Marinković. On je postao i ostao nezaboravan zahvaljujući zalaganju i brizi Branislava-Bate Kiseličkog. Marinkoviću su se Vranjevčani i Vranjevo odužili što su svojoj osnovnoj školi dali njegovo ime čime se pokolenja (učenici) podsećaju na neumrlog velikana, koga je odljuljala vranjevačka kolevka. Tu je zatim glavna ulica Vranjeva koja nosi ime Josifa Marinkovića, pa spomen ploča na kući, gde je bila kuća u kojoj se rodio i na kraju lepa zbirka diploma, članaka, govora, predavanja, kompozicija i ličnih predmeta Josifa Marinkovića.

Imali smo doduše priliku, da se 10. oktobra 1997. godine prilično iscrpno upoznamo sa delom Joce Savića. U Novom Bečeju je toga dana održano međunarodno savetovanje o delu tog našeg velikana koji se proslavio u nemačkim pozorištima. Bio je to skup na visokom naučnom nivou.

Ništa manje zasluge za proslavljanje imena naših dvaju mesta nemaju ni Jovan Knežević-Caca, Draginja Rušić-Popović, Dr Jene Sentklareji, Aleksandar Berić i drugi, a njihova se imena ne mogu nigde u Novom Bečeju zapaziti, sem možda tu i tamo u nekoj knjizi u Narodnoj biblioteci, ili kod pojedinaca.

Napisao sam skromnu knjigu u kojoj sam izneo zasluge Vranjevčana i Novobečejaca u nastanku srpskog pozorišta. Tome je posvećen i jedan sastanak našeg Zavičajnog kluba, a sa svoje strane objavio sam i u časopisu za pozorišnu istoriju i teatrologiju „TEATRON" u dva broja prikaze o toj ulozi, sa posebnim naglaskom na Jovana Kneževića-Cacu, kao osnivača prvog srpskog profesionalnog pozorišta.

To je toliko veliko delo, da bi se njime ponosili i naši najveći gradovi, i sam Beograd. Smatram velikim propustom da naši sugrađani njima i njihovom delu ne poklanjaju dužnu pažnju. Ne sumnjam, da su oni, s obzirom na današnju ekonomsku i političku situaciju kod nas i u svetu, preopterećeni brigama za teško stanje u kojoj se nalaze preduzeća, ustanove i pojedinci, ali briga za podsećanje i pominjanje naših vrlih predaka iziskuje tako malo truda i još manje materijalne žrtve, što se može odvojiti bez opasnosti, da se zbog toga, ispusti nešto značajnije iz teške svakodnevice.

Novobečejcima se možda nikad više neće pružiti prilika da, na bilo kom području ljudskog stvaralaštva, ni približno učine, što su oni uradili na razvoju srpske kulture u najširem smislu.

Tako malo vremena i truda treba da se na sednici Opštine donese odluka o postavljanju spomen ploče na rodnim kućama, odrede nazivi ulica imenima tih naših vrlih pokojnika i da se s vremena na vreme, u višegodišnjim razmacima, održi po neki skup na kome bi se iznelo delo velikog pokojnika i sa njim upoznale mlade generacije. Sa bistama pojedinaca na keju ili u parku ukrasili bi grad uz lepo priznanje za velika dela pokojnika. Možda bi se na ovaj način podstakli mlađi sugrađani da se upuste u istraživanje i prikupljanje podataka za dalje i šire osvetljavanje njihove uloge i značaja ne samo za Novi Bečej i Vranjevo već i za našu zemlju.

Novobečejci, koji nisu imali prilike da se upoznaju sa ulogom svojih sugrađana u razvoju srpske pozorišne umetnosti, ne mogu ni da predpostave koliko je to veliko delo. Evo, da ih samo ukratko nabrojim:

U Novom Bečeju je 1830. godine osnovana diletanska pozorišna družina na čijem je čelu bio Antonije Brežovski. Ona se održala 18 godina, nasuprot svim dotadašnjim, pa i kasnijim u Vojvodini, čiji je vek bio jedna a najviše dve godine. U toj, novobečejskoj družini igraju i žene, što je do tada bila prava retkost i smatralo se u patrijalhalnom moralu velikom hrabrošću.

Jovan Knežević-Caca je 1860. godine osnovao u Vranjevu prvo srpsko profesionalno pozorište, iz koga se 1861. godine formiralo Srpsko narodno pozorište u Novom Sadu. U prvoj generaciji glumaca Srpskog narodnog pozorišta u Novom Sadu skoro polovinu čitavog ansambla čine sinovi, kćeri i zetovi pop-Luke Popovića iz Vranjeva.

U istoriji srpskog pozorišta posebno mesto zaslužuje Aleksandar (Šandor) Popović iz Vranjeva. On je sa Kostom Živkovićem iz velikog Bečkereka osnivač prve diletanske pozorišne družine u Somboru. Ovo Srpsko pozorišno društvo, kako se nazivala ta prva somborska družina, dalo je za 6 meseci svoga postojanja čak 36 predstava što je za tadašnje uslove bilo izuzetno mnogo. Aleksandar 50-tih godina osniva diletansku pozorišnu družinu u Irigu. Bavio se prevođenjem pozorišnih komada sa nemačkog i mađarskog jezika (Silera, Kocebua i dr.) a među prvima se odazvao pozivu Srpskog narodnog pozorišta da pravo svojine svojih prevoda prenese na Srpsko narodno pozorište u Novom Sadu. Još aprila 1862. godine izradio je po Geteu pravila za glumce, koja su po svom sadržaju ustvari predstavljala prvi udžbenik za glumce i reditelja na srpskom jeziku.

Stevan Čekić iz Vranjeva formirao je u Vranjevu drugu pozorišnu družinu u Vojvodini, koja je gostovala po većim mestima Srbije.

Pozorište Laze Popovića, sina pop-Luke iz Vranjeva, je treća družina među Srbima uopšte. Ona gostuje po Vojvodini i Srbiji, ali i po Hrvatskoj, Slavoniji, Dalmaciji i Crnoj Gori, posećujući ona mesta i krajeve u kojima do tada nije gostovalo ni jedno pozorište.

Laza Popović je bio prvi reditelj novoosnovanog Narodnog pozorišta u Beogradu 1868. godine.

Jefta Žikić iz Novog Bečeja, spada u nešto mlađu generaciju, ali ima velikih zasluga za noviji razvoj pozorišta u Srbiji. Pored plodne glumačke aktivnosti, imao je i svoju putujuću pozorišnu družinu. Iz te družine nastalo je 1907. godine Gradsko pozorište u Šapcu, čiji je on prvi upravnik.

Od četvoro prvih pevača, iz redova Srba, u beogradskoj operi, troje su iz Vranjeva: Teodora - Toda Arsenović - Boberić, Vojislav Turinski i Aleksandar Nešić - Tucaković.

Posle Prvog svetskog rata, prvi reditelj beogradske opere bio je Novobečejac Vojislav Turinski. On je organizovao i prvo dečije pozorište u Beogradu.

Glumci beogradskih pozorišta tridesetih godina ovog veka su: Milorad Majin - Krka, Radivoj Ranisavljević - Ćaća i Đura Dragić, svi iz novog Bečeja.

Slučaj je hteo, da jedan od glavnih aktera pri osnivanju opere u Novom sadu, bude naš sugrađanin Bogdan Čiplić, književnik, u to vreme upravnik Srpskog narodnog pozorišta u Novom Sadu.

U Vranjevu je iz jedne porodice „poniklo" (pet kćeri, dva sina, zetovi, snaje i unuci sveštenika Luke Popovića), više od 20 istaknutih glumaca u srpskom narodnom pozorištu u Novom Sadu i u Narodnom pozorištu u Beogradu, što je do danas nenadmašen slučaj.

I danas u beogradskim pozorištima ima istaknutih glumaca koji su rođeni ili su poreklom iz Novog Bečeja: Slavko i Nikola Simić, Vlasta Velisavljević i dr.

Najveći domet koji je jedan Srbin postigao, u renomiranim inostranim pozorištima je Novobečejac Joca Savić. On se smatra izuzetnom pojavom ne samo evropskog, već svetskog pozorišta. Glumac, reditelj i pozorični pedagog. Kao pisac odlikovao se svojim raspravama iz teorije pozorišta i dramaturgije. Najveća je njegova zasluga originalno tumačenje Šekspira. Postigao je uspehe i sve počasti u Nemačkoj, kao član najvećih pozorišta. Njegov doprinos srpskoj kulturi, s obzirom da je još kao dete od 6 - 7 godina starosti otišao sa roditeljima u Beč, je skroman, ali je zato proslavio srpsko ime i svoj narod širom Evrope. Savić je isticao svoje srpstvo i primio na pouku i usavršavnje naše istaknute glumce Dobricu Milutinovića i Vitomira Bogića. Ponosio se svojim srpskim poreklom i što može da pomogne, ma i na ovako skroman način, srpsku kulturu. Za njegov neprekidan patriotski odnos prema svim Srbima, koji su mu se obraćali za savet i pomoć, podstakli su srpsku Vladu da ga 1903. godine odlikuju ordenom Svetog Save III reda, a na predlog beogradskog Narodnog pozorišta 1904. godine imenovan je za počasnog člana tog pozorišta.

Nameće se pitanje, otkuda to da iz Novog Bečeja i Vranjeva, relativno malih mesta, potekne toliko poznatih imena pojedinaca i družina, koji su na jednom području društvenog stvaralaštva učinili tako mnogo?

U periodu javljanja romantizma i razbuktavanja nacionalnog poleta među Srbima u Vojvodini, Novi Bečej je, iako po broju stanovnika mali, bio glavni tržni centar za žito čitave Ugarske. Zahvaljujući toj trgovini u njemu su nastajala bogatstva koja su stvarala preduslove da se kulturi i prosveti stvori široka društvena podrška.

Ovome treba dodati, da je Vranjevo, koje je 1776. godine uključeno u Velikokikindski Dištrikt, beležilo vrlo brz ekonomski razvoj zahvaljujući takođe žitarskoj trgovini. U njemu su bili glavni magazini za žito čitavog Dištrikta. (deset najvećih srpskih sela, uključujući i Kikindu, Svernog Banata). Za relativno kratko vreme Vranjevo postaje, posle Kikinde, druga Varoš u Dištriktu

Taj ekonomski prosperitet, naša dva mesta, uticao je kako na ekonomsko jačanje stanovništva, tako i na stvaranje pojačanog interesovanja za doseljavanje stručnjaka raznih vrsta. Među ovim doseljenicima nalazilo se dosta porodica iz kojih će „iznići" pojedina znamenita imena: Josif Marinković, Ognjeslav Kostović, Dr. Jena Sentkaraji (Evgenije Nedić), Aleksandar Berić i dr.

Sve je to činilo osnovne preduslove da poduhvat Antonija Brežovskog za osnivanje diletanske pozorišne družine, kao začetka ove delatnosti, bude svestrano prihvaćeno od novobečejsko-vranjevačkog društva. Društvena podrška se ispoljava da su najugledniji građani, ne samo davali materijalnu i moralnu podršku, već su se pojedinci, čak i sa svojim suprugama, neposredno uključili u rad družine. Ona je postala nešto kao škola, crkva ili slična ustanova, prigrljena od celokupnog stanovništva. Nije se mogla zamisliti ni jedna proslava, ili veći praznik, a da pozorišna družina ne nastupi sa nekim komadom.

Do pojave ove novobečejske družine nije zabeležen ni jedan slučaj da se družina toliko dugo održala i da je imala tako širok repertoar, Tu su, pored prevoda stranih dela, prikazani i komadi domaćih pisaca, a družina je prva, ili među prvima u Vojvodini prikazala najnovije komade Jovana Sterije Popovića.

U vreme formiranja pozorišne družine Jovan Knežević -Caca imao je 12 godina. Ona je njemu ostala u sećanju kao nešto posebno, te je jedva čekao da odraste i postane glumac. Želeo je da i on postane nacionalni heroj, makar samo na pozornici. On je tu ljubav prema pozorištu i glumcima poneo iz roditeljske kuće, jer mu je i otac, kao vranjevački trgovac, morao biti pozorišni poklonik.

Njegov odlazak na dalje školovanje u Kečkemet pruža mu priliku da upozna - mada strane - ipak prave pozorišne umetnike i da još više zavoli pozorište. Tamo je posećivao predstave profesionalnih glumaca na mađarskom jeziku, što mu je kasnije koristilo da uspe kao glumac, reditelj, a najposle i upravnik prvog profesionalnog pozorišta među Srbima.

Vratio se u Novi Bečej sa stečenom pozorišnom širinom, te je teško prihvatio nivo novobečejske diletanske družine. Zato u Vranjevu osniva novu družinu u koju uključuje i najbolje glumce iz novobečejske družine. Sa tako stvorenom grupom davao je predstave u Novom Bečeju i Vranjevu, ali ga želja za daljim usavršavanjem odvodi u Zagreb, pa u Veliku Kikindu, gde je takođe režirao nekoliko komada. No, sve to njega ne zadovoljava. Čim je doznao da Nikola Đurković iz Pančeva sa svojom diletantskom pozorišnom družinom gostuje u Beogradu, on se priključuje njegovoj družini i sa njom nastupa u Beogradu.

Iako je od vremena Velike bune, pa sve do 1857. godine radio kao činovnik u Opštini Vranjevo, Kneževića nije napuštala ljubav prema pozorištu. On je 1857, osnovao pozorišnu družinu u Vranjevu a uz to je kao gost učestvovao u drugim družinama, gde god je pozvan.

Njegovu ljubav za pozorištem ilustruje odlazak u Srpski Čanad 1860. godine. Tada je na poziv čanadske pozorišne družine, koja je dotle dala samo jednu predstavu, napustio službu i ostavio u Vranjevu porodicu (ženu i dvoje dece), da bi se odazvao tom pozivu.

Pozorište je bila njegova opsesija. U Čanadu je bilo nekoliko darovitih mladića koji su, uz one što ih je on doveo iz Vranjeva i Velike Kikinde predstavljali pozorišnu družinu sa kojom je gostovao u Velikom Semiklušu i Velikoj Kikindi. Posle toga dolazi sa družinom u Vranjevo, gde uključuje i ostalu odraslu decu pop Luke Popovića i ostvaruje svoj vajkadašnji san - osniva prvo Srpsko profesinoalno pozorište. Za razliku od diletantskih družina članovi ovog pozorišta imaju delokrug svojih uloga, pozorište im je postalo stalno mesto rada, primaju mesečne plate, a družina ima svoju skromnu garderobu, scenski dekor i biblioteku.

Sa tim pozorištem, sa puno uspeha gostuje po svim većim mestima Vojvodine, a posebne uspehe je požnjeo prilikom gostovanja u Novom Sadu krajem 1860. godine.

Uspesi, koje je Kneževićevo pozorište postiglo, podstakli su Svetozara Miletića, kao predsednika Srpske čitaonice u Novom Sadu, Jovana Đorđevića, Jovana Jovanovića - Zmaja i druge, da ubrzaju pripreme za osnivanje stalnog srpskog pozorišta u Novom Sadu.

Oni koriste ponovni dolazak Kneževićevog pozorišta u Novi Sad juna 1861. godine i pridobijaju 14, od ukupno 17, glumaca Kneževićevog pozorišta da stupe u novoosnovano pozorište. Srpska čitaonica 16. jula 1861. godine zvanično osniva Srpsko narodno pozorište u Novom Sadu, čime započinje rad. Knežević se 16. jula iste godine, svojom poslednjom predstavom oprostio od novosadske publike a već u iduću nedelju 23. jula 1861. godine Srpsko narodno pozorište daje svoju prvu predstavu.

Tako se završio veliki kulturni poduhvat čoveka, koji je sve svoje snage posvetio stvaranju prvog srpskog profesionalnog pozorišta.

Pored naših sugrađana koji su proslavili ime Novog Bečeja i Vranjeva na području pozorišnog stvaralaštva, postoji i veliki broj onih koji su nastavili ovu tradiciju, ali se nisu pročuli van Novog Bečeja. To su entuzijasti koji su se trudili da svojom darovitošću, radom i postignutom veštinom učine svojim sugrađanima život lepšim, sadržajnijim i kulturnijim. To su bili pozorišni amateri.

Iz širokog mozaika diletanstskih pozorišnih družina Novog Bečeja i Vranjeva vredi posebno istaći pozorišnu družinu „Napredak" , koja je, sa prekidom za vreme Prvog svetskog rata, radila od 1901. do 1941. godine. Bila je to prava vranjevačka glumačika škola, kroz koju je prošlo mnogo mladih učitelja, zemljoradnika, zanatlija, trgovaca i drugih i koja je svojom stalnošću i uvek kvalitetnim radom predstavljala najlepši nastavak velikog dela Jovana Kneževića. Vranjevačka publika je cenila svoje pozorišne diletante, pa se družina dugo održala, ali je ona istovremeno tražila odgovarajući kvalitet od njenih članova.

Poslednjih 20 godina pravi umetnički rukovodilac i osnovni pokretački duh ove družine bio je Arsen Pecarski, ugostitelj iz Vranjeva. Noseći uspešno mnoge glavne uloge, a režirajući drame, komedije i pozorišne komade s pevanjem, koji su u to vreme bili aktuelni u pozorištu i životu ovih krajeva, on je ulagao   bezpoštedno   i  nesebično   ne   samo   svoje   slobodno vreme, već je i žrtvovao materijalna sredstva u opremanju pozornice, nabavke pozorišnih komada, garderobu i drugih pozorišnih rekvizita. Sve do Drugog svetgskog rata „Napredak" se nije mogao zamisliti bez Arsena Pecarskog i njegovim najistaknutijim glumcima. Tako se u trećoj deceniji ovog veka, pored Arsena, pamte imena: Joce Vlajovanova, Joce Rakića, Koste Stankova, Sose Veselinov-Pecarski i drugih.

Arsen Pecarski je bio poklonik pozorišne umetnosti do fanatizma. U tom pogledu bio je sličan svom vrlom prethodniku i sugrađaninu Jovanu Kneževiću-Caci. On je svoje stvaralačke sposobnosti i svoju veliku radnu energiju mnogo puta do krajnosti iscrpljivao da bi se ostvarile velike premijere. Održavao je vezu sa beogradskim profesionalinim društvima, vodio svoje najbolje glumce na aktuelne premijere, pogotovo na one koje je pisao Branislav Nušić, pa ih je ubrzo prenosio na pozornicu „Napretka". Na taj način aktuelnost rada ovog amaterskog pozorišta stalno se odražavala, a glumačke snage su se obnavljale. Tako su „iznikle" poznate glumačke ličnosti u četvrtoj deceniji: Boža Dujin, Dobrivoje-Bata Ćurčić, Marjan Jovanović-Frence, Mita Ćurčić, Anđa Dujin i mnogi drugi. Već u doba pred Drugi svetski rat pojavljuje se i nova plejada glumaca: Mile Dujin, Bogdan Baškov, Kasijan Malešev, Ljubica Sudarski, Milka Lalić i dr.

Ovaj kratki prikaz pozorišne i kulturne delatnosti Novobečejaca i Vranjevčana ima za cilj da podstakne interesovanje naših sugrađana da se upoznaju sa delom svojih vrlih predaka i da sa svoje strane neguju poštovanje prema njima i tako ih sačuvaju od zaborava.

Istražujući podatke o učešću Vranajevčana i Novobečejaca u stvaranju i razvoju srpskog pozorišta zapazio sam da za neke nedostaju pojedini biografski podaci kao što su: mesto i godina rođenja, ili podaci o njihovim roditeljima, te sam izvršio nadopunu, ili ispravku pogrešno datih podataka.

U ovoj knjizi ću nabrojati velika dela naših pozorišnih neimara, a za pojedince za koje smatram da ih nisam dovoljno istakao u pomenutoj mojoj knjizi i člancima, ovde ću izneti nešto više.

paypal PNG24
ako želite da podržite razvoj sajta donacijom

Sadržaj

Da li ste znali...

Kumanski partizanski odred bio obrazovan već sredinom jula 1941.