Seobe naroda i naseljavanјe Vojvodine

Opšte napomene

U lјudskoj istoriji je bilo mnogo velikih migracija i u budućnosti će ih biti još (pojedinačnih, grupnih, ili pak, čitavih naroda). Seobe su, najčešće, bile posledica pritisaka ili hegemonističkih aspiracija zavojevača i silnika. Menjajući svoje stanište, lјudi ili čitavi narodi, bili su u novoj sredini lepo prihvaćeni, ali su često gubili svoj lični identitet i ostale atribute, da bi na kraju shvatili da su žrtva totalne asimilacije i da svojom brojnošću popunjavaju „manjak” populacije novog doma. Ovakvi migracioni procesi veoma bliski kataklizmičkim tektonskim poremećajima zemlјe, ostavlјaju trajne tragove u lјudskom biću.

Prostor severnog Banata, kao i Banata u celosti, a i Vojvodine je privlačio narode kao lјudsko stanište, i to od najranijih vremena. Uglavnom je to naselјavanje bilo iz užeg planinskog okruženja a takođe, i sa širokih evroazijskih prostora.

Praistorija

U vreme ledenog doba (pleistocen) južni delovi Panonskog basena bili su prekriveni močvarnim terenima i stepama, a takav prostor bio je krajnje neprivlačan za stalno stecište lјudi starijeg kamenog doba (paleolit), koji su bili naviknuti na stanovanje po pećinama i orijentisani na lovačko-sakuplјačko privređivanje. Ipak, na teritoriji Vojvodine postoji nekoliko arheoloških lokacija (Vršac, Vatin, Subotica, Pačir), koji ukazuju na kraća ili duža boravišta paleolitskih lovaca. Smatra se da su prvi paleolitski lјudi došli na teritoriju Vojvodine oko 30.000 godina p.n.e.

Prva stalna boravišta lјudi na prostoru severnog Banata datiraju iz neolita, mlađeg kamenog doba (5.500-3.300 p.n.e.). Sa antropogenog aspekta, neolit je period kada lјudi prelaze na ishranu kultivisanim žitaricama i domaćim životinjama. Geografska kompozitnost Vojvodine kao integralnog dela Panonskog basena i spone sa Balkanom, daju joj krucijalnu ulogu u širenju agrikulture u srednjoj Evropi. U ovom periodu na teritoriji Vojvodine se razvijaju dve zasebne kulturne grupe: Starčevačka grupa u južnom delu Banata i Kereška grupa na severu Bačke. Smatra se da je početkom neolita bezvodni teren između Bečeja i Tamiša bio nenaselјen, mada ovu hipotezu dovodi u pitanje lokalitet Krstićeva humka u mužlјanskom ataru (kod Zrenjanina). Ovde je pronađena keramika sa bojenim ornamentima koja pripada starijem neolitu.

Interesantno je naznačiti da severnu granicu Starčevačke grupe čini Galacka, dok Zlatica čini južnu granicu Kereš grupe. Dakle, međurečje Zlatice i Galacke predstavlјa svojevrsnu tampon zonu, što ujedno predstavlјa i prostor gde se nalazi atar današnjeg Bočara. Prema tome, ovde su se mešale kulture Starčevačke i Kereš grupe, na osnovu čega, na ovom području, možemo artikulisati transmisionu ulogu širenja agrikulture ka severu. Arheološka nalazišta ovog perioda su u severnom Banatu locirana u Srpskom Krsturu (Bajir II), Novom Bečeju (Matejski Brod), Iđošu (Gradište) i Crnoj Bari (Prkos).

U eneolitu, bakarnom dobu, materijalnu kulturu kamenog doba smenjuje bakar, a stanovništvo Vojvodine menja stari način života i postepeno počinje da se uklјučuje u novi kulturni progres. Istovremeno, krajem četvrtog milenijuma, okolne kulture veće snage počinju agresivno da se ponašaju prema tadašnjem stanovništvu Vojvodine.

Vojvodina, na početku trećeg milenijuma pre nove ere, liči na veliku košnicu naroda i kultura. Raspad jedinstvene neolitske privrede je uslovio stvaranje većeg broja posebnih kulturnih grupa (tisapolgarska, bodrokeresturska). Etnička i kulturna rascepkanost na prostoru Vojvodine bila je idealna osnova za razne osvajačke poduhvate. Badenci su ostavili duboke tragove na prostorima Vojvodine tj. oni bakar ne koriste samo za izradu ukrasnih predmeta već od njega izrađuju nova oružja koja su bila nepoznata domorodačkom stanovništvu. Oni su, u brzom naletu, osvojili sve teritorije do Save i Dunava, a u Vojvodini su ostavili tragove brojnih naselјa privremenog karaktera (zemunice, proste kolibe) i materijalne tragove (keramičke šolјe, vaze sa trakasto povijenim drškama). Posle badenske kulture, na prostoru Vojvodine se pojavlјuju kostolačka i vučedolska grupa.

U ranom i srednjem eneolitu arheološka nalazišta severnog Banata su locirana u Srpskom Krsturu (Bajir II) i Crnoj Bari (Prkos), dok su materijalni ostaci poznog eneolita pronađeni u Bočaru i Mokrinu. U užem okruženju Bočara je, naime, postojalo naselјe Badenske grupe. Ova grupacija je bila široko rasprostranjena na prostorima Srednje Evrope i severpog Balkana. Ona ima centralno mesto u teritorijalnom smislu, što je čini jednom od najprodornijih grupa poznog eneolita.

Kulturu bakra smenjuje bronza - bronzano doba (2.000-1.000 p.n.e.) i gvožđe - gvozdeno doba (1.000-1 p.n.e.). Od bronze se izrađuju predmeti za ratovanje i oružje (grivne, dugmad, igle, kacige, štitovi, strele, mačevi koplјa). U to doba stanovništvo gradi kuće od tvrdog materijala, a naselјa se utvrđuju. Vojvodina je, u to doba, bila na prostoru koji je prvi osetio silinu prodora novih kultura sa istoka, i to iz dva pravca: iz planinske oblasti Erdelјa (Transilvanija) koji zauzimaju severni Banat i donose perjamošku kulturu, a na jug Banata iz karpatske oblasti dolaze pripadnici vatinske kulture. Kultura starinaca na prostorima Vojvodine trpi i neumitno se „utapa” u nove kulturne talase.

Kulturni i ekonomski razvoj tadašnje Vojvodine i dalјe počiva na bazi agrikulturne proizvodnje, a duh vremena je tražio proizvodne inovacije. Metal je morao da se uvozi, a samim tim imporotovala je i tuđa kultura. Autohtona kultura gubi na snazi i biva asimilovala usled tehnološke zavisnosti, čime je celo panonsko područje bilo pripremlјeno za različita imigraciona kretanja.

Tokom gvozdenog doba u Vojvodini je zabeleženo nekoliko naroda. Prema nekim izvorima kao prvi narod u Bačkoj se u VII veku p.n.e. pojavlјuju Kimerijci, poreklom iz Male Azije dok su, prema drugim izvorima, prvi bili Agatirsi preci Dačana. Tokom VI veka p.n.e. na teritoriju Vojvodine prodiru Skiti, čije je naselјe i nekropola pronađena kod Doroslova. Sredinom IV veka p.n.e. na teritoriju Vojvodine prodiru Kelti, koji se u početku ne zadržavaju u ovim krajevima, već prodiru dalјe na jug. Tek posle poraza kod Delfa 279. p.n.e. oni se trajnije naselјavaju u Vojvodinu. Reč je o Skordiscima, ogranku keltskog plemena Boja. Tokom I veka p.n.e. Kelti su stvorili prvu stabilniju, ekonomsku, kulturnu i državnu formu na prostorima današnje Vojvodine. Međutim, krajem stare ere u panonske prostore prodiru rimski osvajači, što nepovratno dovodi do nestanka praistorijskog sveta sa ovog tla.

Na prostoru severnog Banata, dakle, u širem okruženju Bočara, u gvozdenom dobu su živeli Agatirsi i Dačani. Agatirsi su preci Dačana koji su bili najgušće naselјeni u području Moriša, a verovatno je da su im bili podređeni i Bačka i Srem. Prvi podaci potiču iz VI veka p.n.e. Tada su Skiti, bežeći ispred Persijanaca, hteli da se povuku u zemlјu Agatirsa, ali su naišli na jak otpor. Poslednji spomen o njima potiče iz II veka p.n.e. Dačani su potomci Agatirsa, a srodni su Getima. Kada je car Trajan (98-117) osvojio Dakiju, formirao je provinciju u koju su ušli Banat i Rumunija. U novu provinciju naselilo se dosta stanovnika iz rimske države, a iz kraja južno od Drima ilirsko pleme Pirusta.

Banat je pod rimskom vlašću bio delimično od vremena cara Trajana (98-117), pa do vladavine cara Galijena (253-68) ili do cara Aurelijana (270-275), dakle 177 godina. Bačka nikad nije bila pod Rimskom imperijom, a najduže je bio, i to potpuno, Srem. Srem je jedno vreme bio i centar države, gde su rešavana najbitnija pitanja za državu.

U prvom veku nove ere u Srem se naselјava sarmatsko pleme Jaziga, koje je prvo bilo neprijatelј, pa saveznik, a od cara Komoda (180-192) i dalјe podanici Rima. Kada je Rimska imperija podelјena na Istočno (Vizantija) i Zapadno rimsko carstvo, koje je postojalo do 476. koje su Germani srušili, Srem je dodelјen Vizantiji (395), odnosno caru Teodosiju Velikom. Vizantija je do sedmog veka bila najveća velesila na svetu i najvažnija država sveta. Nјeno mesto, uloga i značaj prestaju nakon pada Carigrada (1453). Od kraja četvrtog veka, Srem čini posebnu provinciju Panoniju (Sekundu). Jedna od carevih prestonica bio je grad Sirmij (Mitrovica), koji je postao vrlo rano, jedan od glavnih centara hrišćanske crkve. Hrišćanstvo na ovim prostorima su učvrstili mučenici za hrišćansku veru, npr. Irinej, njegov đakon Dimitrije i nekoliko devojaka. Kasnije se ističu episkop Anemije (376- 392), pristalica učenja iz Nikeje, gde je, naredbom cara Teodosija (379- 395), ozvaničen simbol vere. Posle Anemija, pristalica je bio Kornelije (392-404), pa Laurentije. Krajem šestog veka episkop je bio, najverovatnije, Sevastijan.

Velika seoba naroda

Seoba naroda, započeta pokretom Huna iz Azije, germanskih plemena sa severozapada i slovenskih sa severoistoka, sasvim je izmenila etničku sliku Evrope. U tim kretanjima, verovatno, nijedna oblast u Evropi nije doživela toliko promena kao Vojvodina. Vojvodina je osetila sva ova kretanja, pošto je na glavnim čvorištima puteva, vodenih i suvozemnih. Na njenoj teritoriji stepski narodi su se zadržavali, osnivali svoje države, i odavde vršili upade u susedne zemlјe.

Pokretači seobe naroda Huni, su 375. godine iz područja srednje Volge pokorili, ili pokrenuli sa njihovih sedišta, razne narode od Kaspijskog jezera do Balkanskog poluostrva. Huni su stepski, konjički narod tursko-tatarskog porekla. Krenuli su prema zapadu i, došavši u Panonsku niziju, potisnuli su Sarmate i ovde osnovali svoju državu. Hunska država je najveću moć imala pod Atilom - Atila Bič Božiji (434-453), čija je prestonica bila u blizini Segedina. Pretpostavlјa se da je ta prestonica bila u banatskom Potisju, tačnije, u blizini Novog Bečeja, gde je Atila i sahranjen. Ubrzo, posle Atiline smrti (453), zbog međusobne borbe njegovih sinova za vlast i ustanka više germanskih a možda i slovensknh plemena pod vođstvom Gešia. država Huna se raspada. Huni su se uskoro zauvek povukli iz Panonske nizije. Otišli su u crnomorske stepe.

Gepidi (germansko pleme) su pod vođstvom kralja Ardariha osnovali svoju državu, dolazeći iz Dakije, a u čijem se sklopu nalazilo i više germanskih plemena. Ta država je obuhvatala istočnu polovinu bivše Mađarske, zapadne krajeve Rumunije.

Srem i Bačku, dok im je Banat predstavlјao svojevrsnu maticu. Ostaci Gepida su u području Tise živeli sve do kraja IX veka. Gepidska država je trajala do 557. godine kada su se u Panonskoj niziji, na poziv Langobarda (germansko pleme) za pomoć u borbi protiv Gepida, pojavili Avari (Obri), nomadski narod tursko- tatarskog porekla, koji su pod vođstvom Kagana Bajana prodrli u Panonsku niziju. Bili su vešti ratnici na konju, ali slabi kao pešaci. Potukavši Gepide, Langobardi su napustili ove krajeve i prešli u dolinu Pada, u severnu Italiju (današnja Lombardija je dobila ime po ovom narodu). Vladaoci ovih prostora su postali Avari, koji su u naponu svoje vojne moći bili 626. kada su opkolili Carigrad. Centar avarske države (Hring) je bio u Potisju, gde je ranije stolovao Atila. Takozvano Atilino blago je verovatno avarskog porekla (VII vek). Ovo blago, od 23 zlatna bokala, pehara i šolјa, teško 17 funti (oko 8 kg), nađeno je 1799. kod Velikog Sent Mikluša (Sinnicolau Mare) u Rumuniji, nedaleko od Mokrina, prilikom podizanja ograde vinograda grofa Hristofora Nake. Posle propasti Avarske države Banat zauzimaju Bugari.

Sloveni (Prasloveni) su se u Panonskoj niziji pojavili u VI veku, a prema nekim pretpostavkama i ranije. U nekim starim izvorima se kaže da su bili sirovi, zapušteni i prlјavi. Telesno su bili visoki, riđi i vrlo izdržlјivi. Bili su mnogobošci, ali veoma primitivni. Bili su gostolјubivi. Nisu se isticali kao ratnici, nisu se borili na otvorenom prostoru, više su koristili gerilski način ratovanja u klancima i šumama. Od oružja su koristili strelu, koplјe i štit. Nјihova vojska je bila pešačka. Posle pada gepidske države krenuli su sa Avarima prema zapadu i ostali na prostorima Panonije. Pre dolaska Mađara Sloveni su bili najbrojnije stanovništvo Panonske nizije i okolnih planina. Smatra se da su to bili Srbi ili bar preci Srba.

O odnosima Slovena sa narodima koji su živeli na istom prostoru i u istom vremenu ima malo podataka. Međusobni uticaji ovih naroda bili snažni, te se može postaviti i pitanje kasnijeg etničkog porekla pošto je je došlo do biološkog i kulturnog prožimanja ovih naroda.

Mađarski period

Mađari su poreklom iz Jugorije (sliv Irtiša-Sibir), odakle su se početkom IX veka počeli premeštati na zapad. Prvobitno su se naselili u Lebediji, u kraju severno od Crnog mora, da bi krajem IX veka bili potisnuti od Pečenega dalјe na zapad.

Pod vođstvom Arpada, 895-6. prešli su Karpate i naselili Panonsku niziju. Na severu Panonije su zatekli slovensku Velikomoravsku državu, a na jugu Bugarsku.

Atila BIČ BOŽIJIUbrzo su potukli obe države i osnovali svoju. Hrišćansku veru su primili 1001. godine, kada je mađarski vladar Stefan iz Rima od pape Silvestra II dobio kralјevsku krunu sa titulom „apostolski”. Tim činom Mađarska je ušla u red hristijanizovanih evropskih država. Stefan I je tvorac ugarske monarhije. On je pokrstio stanovništvo svoje zemlјe i počeo da je širi. Već 1030. g. je porazio Ahtona (Ahtuma), bugarskog kneza, koji je vladao Banatom i kao vazal osvojio Banat i Bačku. Pobedom nad njim Stefan I stvara uslove da, umesto grčkih manastira, budu uređeni latinski. Ahton (Ajtonj, Ahtum) i njegova vladavina su bitni, jer on je primio u Vidinu hrišćanstvo (971) „po grčkom obredu”, a onda je prihvatio grčke monahe koji su hristijanizovali slovensko stanovništvo u Banatu. Najznačajniji grad iz toga vremena u našem delu Banata bio je Kovin.

Banat i Erdelј su, početkom II milenijuma, gotovo isklјučivo bili nastalјeni slovenskim stanovništvom, i dugo vremena, posle mađarskog primanja hrišćanstva (skoro dva veka), su imali specijalan položaj prema centralnoj i zapalnoj Ugarskoj. Podelјeni su na župe i i kneževine. U XII i XIII veku Banatom su upravlјali prinčevi iz kuće Arpad. Međutim, početkom XIII veka u Ugarskoj počinju dinastijske borbe koje su znatno oslabile centralnu vlast. Naročnto velika razaranja na teritoriji Bačke i Banata izazvala je najezda Tatara 1241. godine, kada su oplјačkana i spalјena mnoga nasenja i gradovi u Potisju. Za ovaj period interesantna je kolonizacija Kumana, turskog plemena iz stepskih oblasti Crnog mora, koje je u Panoniju pobeglo ispred Tatara. Mađari su ih naselili u Banat, u okolinu Kikinde. Slablјenje centralne vlasti je karakteristika druge polovine XIII veka. Mnogi feudalci su iskoristili priliku i potčinili kralјevske gradove postajući neograničeni gospodari velikih teritorija. Tada je Banatom gospodarila porodica Borša.

Novi period u razvoju Ugarske počinje dolaskom na vlast kralјa Karla I Roberta (1301-1342) iz južnoitalijanske dinastije Anžujaca. Novi kralј je postepeno, jednog po jednog, pobeđivao osamostalјene feudalce i u čitavoj zemlјi uspostavlјao svoju vlast. On je uveo novu podelu na županije, vojnu službu vezao za feudalni posed, obnovio mnoge gradove i ostvario privredni prosperitet. Između 1309. i 1326. formirana je Torontalska županija u srednjem Banatu. Nјeno sedište je bilo na levoj obali Tise, verovatno u okolini Novog Bečeja. U ovo vreme se prvi put pominje Bečkerek (1331). Značajnija naselјa u ovoj regiji su i Arača (Vranjevo), Bočar i Bašaid.

Nastanak Bočara datira iz XIII veka. Prema nekim izvorima, osnivač i prvi vlasnik bio je Bočard, koji ga je dobio kao vojnik Čanadske županije, o čemu postoje i pisani tragovi iz 1211. Godine 1238. kralј Bela IV izuzima ovo naselјe i ceo posed od vojne jurisdikcije i dodelјuje ga svojim vazalima i verodostojnicima.

ArpadTada su gradovi imali rang varoši (civitas), a niži rang trgovi (oppida). U našem delu Banata Kovin je bio još uvek najvažniji centar. Proizvodnja pšenice je imala najveći značaj. U to vreme je konjarstvo bilo veoma razvijeno u Potisju. Trgovina i zanatstvo, takođe, se intenzivno razvijaju. U ove krajeve sve češće dolaze trgovački karavani Dubrovčana. Preko teritorije Banata, verovatno do Kovina, vodio je tranzit ugarske soli.

Krajem XIV veka se beleže prva doselјavanja Srba sa Balkanskog poluostrva. Naime, posle poraza na Kosovu (1389) određen broj Srba dolazi u krajeve južne Panonije i ovde osniva naselјa. Već posle nekoliko godina od Kosovske bitke, 1395. godine, Turci strahovito pustoše po Banatu. Naročito je stradala okolina Novog Bečeja.

Period do konačnog pada srpske despotovine (1459), karakterističan je po tome da srpski despoti prihvataju vazalni odnos sa mađarskim kralјevima (Žigmund Luksemburški, Matija Korvin), zato dobijaju posede na jugu Mađarske kralјevine, služeći kao odbrambeni bedem pred najezdom Turaka. Vazalni odnos prihvatili su despoti Stefan Lazarević i Ćurađ Branković (imao i titulu velikog župana Torontolske županije) i Lazar Branković. Značajna pomeranja srpskog naroda su se desila prilikom ratnih pohoda 1459, 1465, 1475. i 1481. Posebno je karakteristično masovno preselјenje srpskog naroda u Ugarsku, u Banat i Srem. Sa masama selјaka, iz Srbije prelaze i pripadnici vlastelinskih porodica.

Kralј Matija Korvin uvedeo je da može imati koristi od srpskih velikaša, pa im poklanja posede i titule. Od viđenijih srpskih velikaša u Ugarsku su došli: Stefan i Dmitar Jakšić, sinovi Jakše, vojvode u službi despota Đurđa Brankovića; vojvoda Miloš Belmužević; Vuk Grgurević, unuk Đurđa Brankovića, poznatijeg pod nadimkom Zmaj Ognjeni, kao i poslednji Brankovići, braća Đorđe i Jovan. Sve ove velikaše ugarski kralј je primio u svoju službu, a oni su mu, uglavnom, verno služili, ratujući na njegovoj strani protiv Turaka. Međutim, krajem XV veka ugarska država zapala u veliku krizu, što su Turci znali vešto da iskoriste.

Turski period

U našem narodu nije definisano značenje reči „Turčin” ili „turski”. Sinonim za ovu reč jeste velika etnička grupa iz koje su potekli tzv. „osmanski turci” (Osmanlije), tj. oni Turci koji su stvorili veliku svetsku imperiju i preneli islamsku veru na prostore Balkanskog poluostrva, koju je prihvatio i deo srpskog naroda.

Mehmed-paša SokolovićPorazom Ugarske u bici kod Mohača (1526) u ove krajeve dolaze Turci. U borbama za Banat mnoga naselјa su oplјačkana i opustela. Veći deo mađarskog živlјa je izbegao ispred Turaka i naselio se severno od Moriša. Banat je konačno, padom Temišvara 1552. godine, potpao pod tursku upravu. Uporedo sa prodiranjem prema severozapadu i pomeranjem granice prema Beču, Turci uselјavaju veći broj Vlaha (Srba) sa Balkanskog poluostrva na ispražnjeni prostor Banata. To se naročito primećivalo za vreme velikih turskih pohoda 1526, 1529, 1532, 1541. i 1542. godine. Pad Mađarskeje „osvestio” Srbe da neće moći obnoviti svoju državu pa se sve više počinju stavlјati u službu Turaka. Ovi su ih rado primili u svoju vojsku, pošto su i turski odredi bili dosta proređeni u prethodnim ratovima. Srbi su uglavnom bili martolozi (pešaci) i šajkaši (mornari na rečnim brodovima). Evlija Čelebija je ostavio zapis u kome se govori da su Srbi, već na početku turskih osvajanja u Banatu, prelazili na tursku stranu, a naročito ističe njihovu pomoć prilikom osvajanja bečkerečke tvrđave i nekih drugih naselјa. Bečkerek (Zrenjanin) je zauzeo, 24. septembra 1551. godine, Mehmed-paša Sokolović. Period od kraja XVI veka do poslednje decenije XVII veka bio je iscrplјujući za Tursku (doživela je nekoliko poraza, ustanak Srba u Banatu i dr.) na našim prostorima. Posle toga dolazi period relativnog mira, kada oživlјava privreda, obnavlјaju se opustošena naselјa, povećava se broj stanovnika i sl. Krajem XVII veka, Turska ponovo, po treći put kreće u pohod na Beč (1683). Veliki vezir Kara Mustafa skupio je veliku vojsku i počeo opsadu Beča. Nakon poraza od Austrijanaca kod Budima (1686) i Haršanja, Turci se povlače pred Austrijancima i težište ratnih operacija prenosi se u naše krajeve (Austrijanci osvajaju Petrovaradin 1688. godine, prodiru do Štipa). Međutim, reorganizovana turska vojska, januara 1690. godine prelazi u kontraofanzivu i austrijska vojska, pod komandom generala Pikolominija, povrati se ka severu. Tada sa austrijskom vojskom, bežeći od osvete Turaka, beži i masa od 60-70000 Srba, na čelu sa patrijarhom Arsenijem III Čarnojevićem zaustavlјajući se u okolini Budima, u Sent Andreji. U periodu od 1691. do 1699. godine, bilo je još nekoliko bitaka u kojim su Austrijanci izišli kao pobednici. To je postignuto zahvalјujući činjenici da je car Leopold za komandanta na balkanskom frontu, postavio mladog i sposobnog princa Eugena Savojskog, koji „razbija” tursku vojnu silu kod Sente (1697) i tada se zaklјučuje tzv. Karlovački mir (1699), kojim Austriji pripadaju Bačka i zapadni deo Srema, dok Turskoj ostaje Banat i istočni deo Srema.

Posle kraćeg mira, na nagovor pape, Austrijanci napadaju Turke 1716. godine.

Početak rata je bio nepovolјan za Austrijance. Međutim, ponovo komandu nad austrijskom vojskom preuzima Eugen Savojski i počinje konačan obračun s Turskom, praćen užasnim gubicima turske vojske. Rat je završen Požarevačkim mirom 1718. godine, kojim Austrija osvaja istočne delove Srema, Banat i severne delove Srbije. Ovim ratom su, konačno i zauvek, Turci proterani iz Vojvodine.

Posledice turske okupacije su bile teške. Ipak, nije izgublјen kontinuitet postojanja Bočara. Na mapi iz 1723. godine je označen kao nenaselјen, a ovakvo stanje je trajalo od 1564. dakle, od početka turskog perioda.

Habzburški i austrougarski period

Odlaskom Turaka, u slabo naselјen Banat počinje intenzivnije doselјavanje. Naselјavanje Srba, kako u Vojvodinu, tako i u Banat započeto Velikom seobom Srba 1690, pod vođstvom Arsenija Čarnojevića III. Bočar, izgleda, nije zahvaćen ovom kolonizacijom, pošto se posle 1564. godine prvi put kao naselјen pominje tek 1753. kao manje srpsko naselјe.

Već tokom rata (1716-1718) doneta je odluka o dalјoj sudbini Banata. Na predlog Eugena Savojskog ova teritorija je organizovana u posebnu pokrajinu, pod imenom Tamiški Banat, koja se nalazila pod direktnom upravom Bečkog dvora. Na ovakvu odluku najviše su uticali strateški razlozi, da ne bi došlo do teritorijalne veze između Ugarske i Turske, pošto Austrijanci nisu imali veliko poverenje u Mađare posle Rakocijevog ustanka. Ovim je Banat pretvoren u komorsku oblast, gde je austrijski car bio ne samo vladar, nego i jedini vlastelin.

Čestim ratovima i pustošenjima osvajača, teritorija današnje Vojvodine je bila do kraja osiromašena, a naročito Banat. Postojale su dve mogućnosti: zadržati dotadašnje ekstenzivno stočarstvo, ili pustare i pašnjake pretvoriti u oranice. Odabrana je ova druga opcija. Za brz privredni razvoj i preporod Banata veliki značaj imao je general Mersi, guverner ove pokrajine. Pod njegovim rukovodstvom počinju veliki melioracioni radovi, izgradnja saobraćajnica, uređenje naselјa, zaora-vanje pustara, podizanje raznih privrednih objekata i sl. Da bi se sve ovo moglo ostvariti bilo je potrebno povećati stanovništvo Banata. U Beču je odlučeno da se Banat naseli Nemcima iz vanaustrijskih krajeva, uglavnom sa jugozapadne teritorije današnje Nemačke. Na opredelјenje da se u ove krajeve izvrši naselјavanje Nemaca bitno su uticali i cilјevi Beča. Pored Nemaca, Mersi u Banat naselјava i Francuze, Italijane i Špance, koji su bili vešti u gajenju pirinča, svilene bube, povrtarstvu i sl. U XVIII i XIX veku Habzburzi i Austro-ugarska carevina planski i organizovano, ali i pod pretnjom sile, kolonizuje razne entitete na prostore današnje Vojvodine. U tom dugom periodu bilo je buna, ustanaka, pokreta, borbe za političku i ekonomsku samostalnost. Naročito u XIX veku dolazi do borbe za prevlast između Austrije i Mađarske (1848-49) naš narod još više strada. Posle poraza Austrije u ratu sa Italijom i Pruskom (1866), Beč je prinuđen da potpiše Nagodbu, kojom se država transformiše u Austro-Ugarsku monarhiju, što je podrazumevalo organizaciju države po konfederalnom principu. Vojvodina je pod isklјučivom državnom jurisdikcijom Ugarske, što je omogućilo početak procesa naglašene mađarizacije.

Period do početka Prvog svetskog rata karakteriše i privredna stagnacija naših krajeva zbog nepovolјne konjunkture agrarnih proizvoda. Pored ostalog, to je uticalo na masovno iselјavanje stanovništva iz Vojvodine, naročito iz Banata. Ovaj period je obeležen borbom potlačenih naroda za nacionalnu emancipaciju. Posle Prvog svetskog rata Austrougarska monarhija nestaje sa istorijske scene.

Period Kralјevine SHS (Kralјevine Jugoslavije)

Srpska vojska, krajem 1918. godine, prodire u Banat i Bačku, progoneći Austrougarsku vojsku i stiže sve do Temišvara. Ove krajeve je Ugarska pokušavala da zadrži za sebe i u okviru takve politike, treba shvatiti proglašenje tzv. Banatske republike. Konačni sporazum o razgraničenju u Banatu između Kralјevine SHS i Rumunije, potpisan je u jesen 1923. godine.

Kralj Aleksandar I KarađorđevićUspostavlјanje nove vlasti uslovilo je određene etničke promene, tj. jedan deo Mađara, Slovaka i Rumuna iselio se iz dela Banata koji je pripao Kralјevini SHS, u svoje matične države, a jugoslovensko stanovništvo iz Mađarske i Rumunije (optanti) preselјava se na našu teritoriju. Pored toga, u međuratnom periodu izvršena je i kolonizacija ratnih dobrovolјaca i invalida, na prostore Banata i Bačke. Tako su osnovana i mnoga nova naselјa.

U međuratnom periodu Vojvodina je jedno od razvijenijih područja Kralјevine Jugoslavije. Prostor Banata je bio naročito agrarno-industrijski razvijen.

Početkom Drugog svetskog rata, u Banat su ušle nemačke trupe iz Rumunije (delovi 41. motorizovanog korpusa). Banat je bio okupiran, već 11. aprila 1941. godine, skoro bez borbe uz manje okršaje kod Alibunara. Nemački saveznici, Mađari i Rumuni, posvađali su se oko teritorije Banata, ali Nemci su Banat iz taktičkih razloga, formalno priklјučili nedićevskoj Srbiji, a stvarno je bio u rukama „folksdojčera”. Nakon tri godine okupacije, Banat su oslobodile sovjetske i naše jedinice. Najveći broj Nemaca beži organizovano iz Banata, pre oslobođenja, dok su ostali kasnije proterani u Nemačku.

U periodu od 1945. do 1948. godine, u Vojvodinu je kolonizovano jugoslovensko stanovništvo iz planinskih i ratom opustošenih predela zemlјe.

Tags: